Dojazd do szkoły nie może być barierą. Kiedy gmina musi zapewnić bezpłatny transport?

Dziecko z niepełnosprawnością powinno mieć nie tylko zapewnione miejsce w odpowiedniej szkole, ale również realną możliwość bezpiecznego dotarcia na zajęcia. W określonych przypadkach gmina ma obowiązek zorganizować bezpłatny transport wraz z opieką albo zwrócić rodzicom koszty samodzielnego dowożenia dziecka. Wyjaśniamy, komu przysługuje to uprawnienie, co oznacza pojęcie „najbliższej szkoły” i gdzie należy złożyć wniosek.

Rozpoczęcie roku szkolnego dla wielu rodzin oznacza powrót do codziennej organizacji dojazdów. W przypadku uczniów z niepełnosprawnościami nie zawsze wystarczy jednak kupienie biletu lub odwiezienie dziecka do placówki znajdującej się kilka ulic dalej. Odpowiednia szkoła może być oddalona od miejsca zamieszkania, a sam uczeń podczas podróży może potrzebować dostosowanego pojazdu i wsparcia drugiej osoby.

Zapewnienie bezpłatnego transportu nie jest więc dobrą wolą urzędu, ale jednym ze sposobów realizacji prawa dziecka do nauki. o ile uczeń nie może bezpiecznie i regularnie dotrzeć do placówki odpowiadającej jego potrzebom, samo przyznanie mu miejsca w systemie edukacji nie rozwiązuje problemu.

Rodzice wciąż napotykają trudności

Mimo obowiązujących przepisów do Rzecznika Praw Obywatelskich każdego roku trafiają skargi dotyczące organizacji dowozu. Rodzice zgłaszają między innymi próby przerzucania na nich obowiązku zapewnienia transportu, spory dotyczące wysokości zwrotu kosztów, brak odpowiedniej opieki podczas podróży oraz odmienne interpretowanie pojęcia „najbliższej szkoły”.

Skala problemów została opisana w raporcie Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczącym dowozu uczniów z niepełnosprawnościami. Z przedstawionych wyników badania wynikało, iż 26 proc. gmin nie prowadziło działań informujących rodziców o przysługującym im uprawnieniu. Stwierdzono również, iż około jednej czwartej badanych uczniów nie miało zapewnionego opiekuna podczas przejazdu. Problemom i możliwym rozwiązaniom poświęcono także seminarium zorganizowane w maju 2026 roku przez Biuro RPO.

Komu przysługuje bezpłatny transport?

Prawo do bezpłatnego dowozu do szkoły dotyczy przede wszystkim uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Co do zasady obejmuje ono okres nauki w szkole podstawowej, ale przepisy przewidują również kilka ważnych wyjątków.

Z bezpłatnego transportu i opieki mogą korzystać:

• uczniowie z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, oraz z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, także podczas nauki w szkole ponadpodstawowej, do końca roku szkolnego w roku, w którym kończą 21 lat;
• dzieci i młodzież z niepełnosprawnościami sprzężonymi, z których jedną jest niepełnosprawność intelektualna, do końca roku szkolnego w roku, w którym kończą 24 lata;
• uczestnicy zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, do końca roku szkolnego w roku, w którym kończą 25 lat.

Gmina ma również obowiązek zapewnić transport i opiekę pięcio- i sześciolatkom z niepełnosprawnością oraz starszym dzieciom, których obowiązek szkolny został odroczony. Dowóz może odbywać się do najbliższego przedszkola, oddziału przedszkolnego w szkole podstawowej, innej formy wychowania przedszkolnego albo ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego.

Przepisy pozwalają samorządowi zorganizować transport także w innych sytuacjach, choćby o ile nie ma on ustawowego obowiązku. Dotyczy to między innymi niektórych uczniów szkół ponadpodstawowych i dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym.

„Najbliższa szkoła” nie zawsze leży najbliżej domu

To właśnie rozumienie pojęcia „najbliższej szkoły” często prowadzi do sporów pomiędzy rodzinami a samorządami. Nie można go sprowadzać wyłącznie do liczby kilometrów dzielących dom ucznia od budynku placówki.

Szkoła położona najbliżej miejsca zamieszkania może nie mieć odpowiedniej kadry, wyposażenia lub możliwości realizacji zaleceń wynikających z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. W takiej sytuacji placówka znajdująca się dalej może być uznana za najbliższą szkołę odpowiadającą rzeczywistym potrzebom dziecka.

Jak wskazywano podczas seminarium w Biurze RPO, bliskość szkoły należy rozumieć wielowymiarowo. Znaczenie ma zarówno odległość, jak i możliwość zapewnienia uczniowi odpowiedniego wsparcia. o ile gmina twierdzi, iż dziecko może uczęszczać do innej, bliżej położonej szkoły, powinna wykazać, iż placówka ta jest w stanie zrealizować potrzeby wynikające z jego orzeczenia.

Transport powinien obejmować także opiekę

Obowiązek gminy nie kończy się na podstawieniu samochodu lub busa. Uczeń powinien mieć zapewnioną opiekę podczas całej podróży. Co do zasady kierowca nie powinien jednocześnie pełnić funkcji opiekuna.

Sposób przewozu musi uwzględniać indywidualną sytuację dziecka. Znaczenie ma między innymi rodzaj pojazdu, możliwość bezpiecznego wsiadania i wysiadania, czas spędzany w drodze, stan zdrowia ucznia oraz jego potrzeby związane z komunikacją, zachowaniem czy nadwrażliwością na bodźce.

Transport powinien być również dopasowany do planu zajęć. Nie może prowadzić do regularnego spóźniania się ucznia, opuszczania lekcji lub terapii ani zmuszać go do spędzania kilku godzin dziennie w pojeździe tylko dlatego, iż takie rozwiązanie jest wygodniejsze dla przewoźnika.

Gmina organizuje przewóz albo zwraca jego koszty

Samorząd może zapewnić własny pojazd, zlecić przewóz zewnętrznej firmie, skorzystać z transportu zbiorowego lub wykupić uczniowi bilety. Drugim rozwiązaniem jest samodzielne dowożenie dziecka przez rodzica i otrzymywanie zwrotu poniesionych kosztów. Jego wysokość obliczana jest według wzoru określonego w przepisach.

To rodzic decyduje, czy chce korzystać z przewozu organizowanego przez gminę, czy samodzielnie dowozić dziecko i otrzymywać zwrot kosztów. Urząd nie powinien narzucać rodzinie drugiego rozwiązania tylko dlatego, iż jest ono dla samorządu łatwiejsze organizacyjnie.

Gdzie złożyć wniosek?

Wniosek o zapewnienie bezpłatnego transportu i opieki należy skierować do urzędu gminy adekwatnego dla miejsca zamieszkania ucznia. Nie ma przy tym znaczenia, na terenie której gminy znajduje się wybrana szkoła lub placówka.

W przypadku problemów warto zwrócić się do urzędu o przedstawienie stanowiska na piśmie. o ile sposób rozpatrzenia sprawy budzi wątpliwości, rodzic może również zgłosić się do Rzecznika Praw Obywatelskich. Złożenie wniosku do RPO jest bezpłatne. Szczegółowe informacje oraz formularz dostępne są na stronie „Jak zgłosić się do Rzecznika Praw Obywatelskich?”. Można również zadzwonić na bezpłatną infolinię pod numer 800 676 676.

Najważniejsze jest to, aby transport rzeczywiście umożliwiał dziecku korzystanie z edukacji na równych zasadach z innymi uczniami. Nie chodzi jedynie o przewiezienie go z punktu A do punktu B, ale o zapewnienie bezpiecznego i dostosowanego do jego potrzeb dojazdu do szkoły.

Źródło: brpo.gov.pl