Autor: Ewa Domańska
Akceptacja siebie to zagadnienie, któremu poświęca się szczególną uwagę w gabinetach psychoterapeutycznych. Postrzegamy ją jako istotny czynnik w kształtowaniu pewności siebie, rozwoju osobistego oraz miłości do siebie i bliźnich, jednak rzadko zastanawiamy się – czym ona jest, w jaki sposób wpływa na nasze samopoczucie i dobrostan psychofizyczny. Pomimo iż artykuł koncentruje się na aspektach psychologicznych, nieprzypadkowo zostało użyte sformułowanie “psychofizyczny”, gdyż akceptacja siebie często dotyczy sfery cielesnej.
Jak rozumiemy akceptację siebie? Czy w ogóle kiedykolwiek zastanawialiśmy się nad fachową jej definicją?
Termin akceptacji siebie (w pracy stosowany zamiennie z samoakceptacją) jest ściśle związany z wartością samego istnienia oraz poczucia człowieczeństwa. Jak pisze Albert Ellis, autor terminu bezwarunkowej samoakceptacji: „sam w sobie nie mam ani wewnętrznej wartości, ani jej braku, a jedynie stan-bycia-żywym. Lepiej, żebym oceniał swoje cechy i działania, ale nie swoją całość czy swoje ja. W pełni akceptuję siebie, co wyraża się właśnie moją wiedzą o byciu żywym, i wybieram przetrwanie i życie w sposób możliwie szczęśliwy oraz w jak najmniejszym zbędnym bólu. Potrzebuję tylko tej wiedzy i tego wyboru– żadnego innego rodzaju oceniania samego siebie”. Samoakceptacja, choć współcześnie rozwijana głównie w psychologii, posiada głębokie korzenie filozoficzne i religijne, sięgające starożytności oraz tradycji duchowych Wschodu i Zachodu. W filozofii starożytnej szczególne znaczenie miał stoicyzm, reprezentowany przez takich myślicieli jak Epiktet czy Marek Aureliusz, którzy postulowali akceptację rzeczywistości zgodnie z naturą oraz rozróżnienie między tym, co od nas zależne, a tym, co pozostaje poza naszą kontrolą. Również w filozofii greckiej idea zwrócenia się ku sobie i poznania własnej natury, obecna u Sokratesa, stanowiła fundament późniejszych koncepcji akceptacji siebie. W tradycji wschodniej, zwłaszcza w buddyzmie, samoakceptacja przejawia się w praktyce uważności i nieosądzającej świadomości własnych stanów psychicznych, co znajduje odzwierciedlenie w klasycznych tekstach takich jak Dhammapada. Z kolei w chrześcijaństwie, opartym na nauczaniu Jezusa Chrystusa, akceptacja siebie wynika z przekonania o godności osoby ludzkiej jako stworzonej i umiłowanej przez Boga. Wreszcie, w filozofii nowożytnej i egzystencjalnej, reprezentowanej przez Søren Kierkegaard oraz Jean-Paul Sartre, samoakceptacja wiąże się z autentycznym przyjęciem własnej egzystencji, wolności i odpowiedzialności. Tym samym współczesne rozumienie samoakceptacji stanowi kontynuację wielowiekowej refleksji nad naturą człowieka, jego miejscem w świecie oraz sposobem odnoszenia się do samego siebie.
Samoakceptacja w ujęciu humanistycznym jest jednym z komponentów składających się na własne Ja, które odnosi się do zadowolenia z siebie, satysfakcji i poczucia zadowolenia z siebie. Samoakceptacja jest w tym założeniu czynnikiem niezbędnym dla zachowania ogólnie pojętego dobrostanu psychicznego.
W poznawczym ujęciu postrzegania siebie ważna jest bezwarunkowa samoakceptacja, gdyż założenie, iż pojedyncze błędy mogą definiować jednostkę jest postrzegane jako zniekształcenie poznawcze związane z nadmiernym uogólnianiem, etykietowaniem czy myśleniem czarno-białym. W związku z tym teoria poznawcza podważa sensowność idei samooceny, bo ocenianie całej jednostki ludzkiej na podstawie pojedynczych zdarzeń jest poznawczo błędne i szkodliwe. W tym założeniu samoakceptacja nie polega na nadmiernej idealizacji siebie i ignorowaniu wad, ale rozpatrywaniu ich i oceny z perspektywy pojedynczych zdarzeń, zachowań, a nie całości siebie. Wobec tego w tej teorii dla dobrostanu psychicznego istotne będzie dążenie do zbudowania samoakceptacji poprzez pracę nad myślami automatycznymi na swój temat. Przedstawione koncepcje pokazują, iż samoakceptacja nie jest jedynie pozytywnym stosunkiem emocjonalnym wobec siebie, ale złożonym sposobem odnoszenia się do własnej osoby, obejmującym zarówno poznawcze interpretowanie doświadczeń, jak i zdolność do utrzymania poczucia własnej wartości mimo niepowodzeń i ograniczeń. Wspólnym elementem omawianych ujęć jest odejście od warunkowego wartościowania siebie na rzecz bardziej stabilnej i mniej zależnej od sytuacyjnych ocen relacji z własnym Ja.
Akceptacja siebie i czynniki ją kształtujące
Samoakceptacja jest konstruktem wielowymiarowym, który pozostaje w związku z licznymi procesami poznawczymi, emocjonalnymi i społecznymi. Współczesne badania wskazują, iż poziom akceptacji siebie nie zależy wyłącznie od trwałych cech osobowości, ale również od sposobu interpretowania doświadczeń, regulacji emocji oraz umiejętności refleksji nad własnym funkcjonowaniem psychicznym. W związku z tym istotne staje się omówienie najważniejszych korelatów samoakceptacji, które mogą zarówno wspierać budowanie stabilnego obrazu siebie, jak i przyczyniać się do jego zaburzeń.
Korelat to pojęcie lub zjawisko, które jest ściśle powiązane z innym, tworząc z nim parę wzajemnie od siebie zależnych elementów. W rozumieniu poznawczym samoakceptacja ma wiele korelatów, o których mowa w niniejszym rozdziale. Są nimi konkretne umiejętności w zakresie funkcjonowania poznawczego (np. defuzja poznawcza, uważność, metapoznanie, wewnętrzny dialog, tożsamość narracyjna), umożliwiające utrzymanie stabilnego, pozytywnego obrazu siebie niezależnie od czynników sytuacyjnych oraz adekwatności psychiczne, takie jak tendencja do porównywania się, elastyczność psychologiczna, tolerancja niepewności i autentyczność, od których nasilenia zależy poziom samoakceptacji.
Defuzja poznawcza pochodzi z terapii ACT (Acceptance and Commitment Therapy). Polega na dystansowaniu się od własnych myśli („to tylko myśl, nie fakt”), zmniejsza identyfikację z negatywnym obrazem siebie i sprzyja akceptacji własnych niedoskonałości.
Metapoznanie to potocznie mówiąc „myślenie o własnym myśleniu”. Ma ono znaczenie dla rozumienia akceptacji siebie, ponieważ to, jak interpretujemy własne myśli, wpływa na samoakceptację. Wysoka metapoznawcza świadomość posiadania negatywistycznych, nieadekwatnych myśli o samym sobie ułatwia zbudować większy dystans do krytyki wewnętrznej.
Wewnętrzny dialog (self-talk) dotyczy nie tylko treści, ale też stylu mówienia do siebie. Dialog wspierający przyczynia się do wzrostu akceptacji siebie, natomiast dialog karzący do obniżenia poczucia własnej wartości.
Tożsamość narracyjna to sposób, w jaki opowiadamy historię własnego życia. Prowadzi do interpretacji doświadczeń (np. „porażka jako lekcja”) i integracji trudnych wydarzeń, a za tym wyższej akceptacji siebie.
Uważność to mechanizm poznawczy, który polega na obserwacji siebie bez oceniania i redukcji automatycznej samokrytyki.
Schematy poznawcze to głębokie przekonania o sobie – „jestem niewystarczający”, oznacza brak akceptacji siebie. Zmiana schematów poznawczych powoduje wzrost samoakceptacji.
W koncepcji porównań społecznych w ujęciu poznawczym nie samo środowisko, ale sposób porównywania się z nim może sprzyjać problemom z akceptacją. W koncepcji tej występują porównania w dół, z osobami, które wypadają gorzej w danym aspekcie, oraz porównania w górę, z lepszymi od nas, które mogą prowadzić do obniżenia samoakceptacji przez poczucie bycia gorszym. Możliwa jest jednak reinterpretacja porównań, której wynikiem jest traktowanie porównania nie jako zagrożenia dla własnego obrazu siebie, ale jako wskazówki do dalszego rozwoju. Taka reinterpretacja może osłabiać negatywne skutki porównań w górę, takie jak obniżenie samooceny czy samoakceptacji, ponieważ osoba postrzega osiągnięcia innych jako źródło inspiracji, a nie dowód własnej niższości.
Elastyczność psychologiczna to najważniejszy konstrukt w psychologii klinicznej. Elastyczność wpływa na większą akceptację siebie mimo trudnych doświadczeń, zaś sztywność: unikanie, zaprzeczanie i brak zgody na siebie.
Autentyczność to zgodność między „ja wewnętrznym” a zachowaniem. Brak autentyczności wynika z próby życia „pod oczekiwania”, a zatem niskiej akceptacji siebie i poczucia bycia osobą „niewystarczającą i niepasującą” do oczekiwań. Autentyczność wiąże się z wewnętrzną zgodą na bycie sobą, większym poczuciem spójności i akceptacji. Rezyliencja, rozumiana jako zdolność do skutecznej adaptacji w obliczu trudności i stresu, może stanowić istotny czynnik wspierający akceptację siebie. Osoby o wyższym poziomie rezyliencji wykazują większą zdolność do konstruktywnego radzenia sobie z niepowodzeniami oraz realistycznego postrzegania własnych mocnych i słabych stron, co sprzyja utrzymaniu pozytywnego obrazu siebie. Ponadto rezyliencja wiąże się z wyższym poziomem dobrostanu psychicznego i samoakceptacji, ponieważ pozwala traktować trudne doświadczenia jako okazję do rozwoju, a nie jako zagrożenie dla własnej wartości.
Przedstawione czynniki wskazują, iż samoakceptacja nie jest wyłącznie cechą emocjonalną, ale pozostaje silnie związana z określonym sposobem przetwarzania informacji o sobie. Szczególne znaczenie mają procesy umożliwiające zdystansowanie się wobec własnych myśli, reinterpretację doświadczeń oraz bardziej elastyczne reagowanie na emocje. Można zatem przypuszczać, iż poziom samoakceptacji zależy nie tylko od treści przekonań na własny temat, ale również od sposobu odnoszenia się do tych przekonań.
