Bruksizm często współwystępuje z ADHD, ale jego przyczyny pozostają niejednoznaczne. Najnowsze badanie pokazuje, iż to nie farmakoterapia, a nasilenie objawów ADHD może odgrywać kluczową rolę w rozwoju i intensywności zgrzytania zębami.
Czym jest bruksizm?
American Academy of Orofacial Pain bruksizm definiuje się jako powtarzalną aktywność nerwowo-mięśniową obejmującą mięśnie szczęki, charakteryzującą się zgrzytaniem, zaciskaniem lub blokowaniem zębów. Do tej pory dokładna patofizjologia bruksizmu pozostaje niejasna, ale uważa się, iż przyczynia się do niego kilka czynników. Wśród nich można wymienić stres, niektóre leki, schorzenia ogólnoustrojowe, zaburzenia układu oddechowego i palenie tytoniu. Jedno z wyjaśnień skupia się na niedoborze neuroprzekaźników dopaminergicznych i noradrenergicznych, szczególnie w obrębie szlaku mezokortykalnego [1].
Bruksizm w ADHD
Według doniesień, osoby z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) wykazują więcej parafunkcji jamy ustnej niż osoby bez tego zaburzenia. Jedną z nich jest bruksizm. Częstość występowania bruksizmu u pacjentów z ADHD oszacowano na 57,6% [2]. Jedno z badań wykazało również, iż osoby z ADHD są narażone na zwiększone ryzyko wystąpienia bruksizmu zarówno podczas snu, jak i w stanie czuwania [3].
Potencjalnie dwa powszechnie stosowane leki w leczeniu ADHD (metylofenidat i atomoksetyna) mogą wywierać wpływ na nasilenie bruksizmu. Dzieje się tak poprzez indukowanie zmian neuroprzekaźnictwa w mózgu.
Do tej pory niektóre z badań wskazywały, iż metylofenidat może wywoływać lub nasilać bruksizm. Inne doniesienia sugerują zaś odwrotną zalezność, tj. metylofenidat może zmniejszać objawy bruksizmu u osób z ADHD. jeżeli chodzi o atomoksetynę, istnieją ograniczone dowody sugerujące, iż może ona nasilać bruksizm [4][5].
Badanie przekrojowe
Celem badania były ocena i porównanie wpływu dwóch leków na ADHD – metylofenidatu i atomoksetyny – na nasilenie bruksizmu. Dodatkowo analizowano potencjalny związek między nasileniem bruksizmu a nasileniem objawów ADHD. Łącznie 181 osób z ADHD w wieku 5–18 lat podzielono na trzy grupy: leczonych metylofenidatem, atomoksetyną i nieprzyjmujących leków.
Ocenę bruksizmu oparto na 15-punktowej liście kontrolnej, która łączyła w sobie zarówno kryteria obiektywne (badanie kliniczne), jak i subiektywne (wywiad z pacjentem i jego bliskimi).
Kryteria obiektywne (kliniczne). Wykfalifikowany badacz, przy użyciu lusterka, zgłębnika i w bezpośrednim świetle, fizycznie oceniał jamę ustną i twarz pacjenta w poszukiwaniu namacalnych śladów bruksizmu. Obejmowały one:
- obecność fasetek starcia na zębach (mechaniczne uszkodzenia szkliwa),
- widoczny przerost mięśni żwaczy i/lub skroniowych,
- historię przewlekłego wypadania stałych lub tymczasowych wypełnień stomatologicznych.
Kryteria subiektywne (objawy anamnestyczne zgłaszane w wywiadzie) opierały się one na odczuciach samego pacjenta oraz obserwacjach jego bliskich. Należały do nich m.in.:
- potwierdzona przez rodzinę lub bliskich historia odgłosów zgrzytania zębami w nocy,
- łapanie się przez pacjenta na zaciskaniu zębów w ciągu dnia,
- zgłaszane uczucie napięcia, sztywności lub zmęczenia mięśni po przebudzeniu bądź w ciągu dnia,
- bóle szyi, zębów, żwaczy i mięśni skroniowych, a także ogólne uczucie zmęczenia ciała i kiepskiego snu po przebudzeniu,
- zgłaszanie budzenia się z „zablokowaną” żuchwą.
Nasilenie bruksizmu klasyfikowano na podstawie sumy uzyskanych punktów:
- 3–5 punktów: łagodny bruksizm,
- 6–10 punktów: umiarkowany bruksizm,
- 11 lub więcej punktów: ciężki bruksizm.
Osoby uzyskujące poniżej 3 punktów kwalifikowano jako te, u których bruksizm nie występuje.
Bruksizm jako marker nasilenia ADHD: wyniki badania
Bruksizm dotyczył częściej chłopców z ADHD niż dziewczynek. Najwyższe wyniki dotyczące bruksizmu uzyskały osoby przyjmujące metylofenidat. Co więcej, wraz ze wzrostem nasilenia objawów ADHD wzrastało również nasilenie bruksizmu.
Badanie sugeruje, iż bruksizm może być nie tyle efektem ubocznym leczenia, co somatycznym wskaźnikiem nasilenia objawów ADHD. To ważna zmiana perspektywy klinicznej. Autorzy badania wskazują, iż leczenie bruksizmu powinno opierać się na podejściu multidyscyplinarnym, integrującym strategie farmakologiczne, behawioralne i stomatologiczne.
Leki na ADHD nie nasilają bruksizmu?
Wydaje się, iż nasilenie bruksizmu u dzieci i młodzieży z ADHD jest niezależne od rodzaju stosowanych leków i może być związane wyłącznie z nasileniem ADHD.
Niektóre case studies pokazywały przejściowe nasilenie bruksizmu po włączeniu leków, inne – brak efektu lub choćby jego redukcję. To badanie sugeruje zaś, iż jeżeli wpływ leków na ADHD na napięcie narządu żucia istnieje, może być krótkotrwałe i wtórny, a nie stanowić główną przyczynę problemu.
Krótkoterminowe zgrzytanie zębami może być przejściowe i występować w okresie wdrażania farmakoterapii ADHD.
Po trzech miesiącach stabilnej farmakoterapii atomoksetyną lub metylofenidatem nie obserwowano nasilenia bruksizmu. Oznacza to, iż długoterminowa farmakoterapia ADHD nie zaostrza zgrzytania zębami (bruksizmu) w stopniu istotnym statystycznie.
Pojawienie się lub nasilenie bruksizmu po wdrożeniu leku na ADHD może być przejściowe i wiązać się ze zwiększonym napięciem, które zgłaszają pacjenci. Gdy organizm zaadaptuje się leku, napięcie narządu żucia powinno wrócić do swojego bazowego poziomu.
Co nasila bruksizm w ADHD? Ciężkość bruksizmu wzrasta wraz ze stopniem nasilenia objawów ADHD. Nadpobudliwość ruchowa nasila bruksizm w ADHD
Zgrzytanie zębami może być fizycznym markerem ciężkości ADHD. W badaniu zaobserwowano istotną korelację między zwiększonymi wynikami dotyczącymi bruksizmu a większym nasileniem objawów ADHD. Co istotne:
nadpobudliwość ruchowa miała najsilniejszą korelację z nasileniem bruksizmu.
Hiperaktywność motoryczna nie znika w nocy. Po prostu przenosi się na układ ruchowy narządu żucia. Chłopcy zaś reagują silniejszym napięciem somatycznym przy tym samym poziomie nasilenia ADHD co u dziewczynek.
— Zgodnie z nowymi danymi naukowymi bruksizm należy rozumieć jako fizyczny, mierzalny marker nasilenia objawów ADHD. Wcześniej rozpatrywaliśmy go jako możliwy skutek uboczny farmakoterapii. Dziś wiemy, iż napięcie narządu żucia to nie anomalia leczenia, a sygnał wskazujący na hiperaktywność pacjenta — dodaje dr hab. n. med. Jarosław Jóźwiak, psychiatra, specjalista ADHD.
Bruksizm może więc pełnić rolę klinicznego sygnału ostrzegawczego wskazującego na:
- wyższy poziom pobudzenia, nadpobudliwość ruchową
- większe trudności z regulacją napięcia,
- potencjalnie większe obciążenie funkcjonalne dziecka.
