Ból w leczeniu ran – od oceny do nowoczesnych terapii wspomagających. Wnioski z WUWHS 2026 w Kuala Lumpur (część 3)

forumleczeniaran.pl 18 godzin temu

Czy wielkość rany rzeczywiście mówi nam, jak bardzo cierpi pacjent? W praktyce klinicznej odpowiedź nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Niewielka rana może powodować bardzo silne dolegliwości, podczas gdy znacznie większe uszkodzenie tkanek nie zawsze wiąże się z równie intensywnym bólem – relacjonuje dr n. med. i n. o zdr. Kinga Spyrka.

Autor artykułu: dr n. med. i n. o zdr. Kinga Spyrka, Collegium Medicum Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie.

Podczas WUWHS 2026 w Kuala Lumpur dr Hor Seow May z Hospital Kuala Lumpur zwróciła uwagę właśnie na tę zależność w wykładzie Adjunct Therapies for Pain Management. Jednym z jego najważniejszych przesłań było to, iż natężenie bólu nie musi odpowiadać ciężkości ani rozległości rany.

To zmienia sposób, w jaki powinniśmy patrzeć na pacjenta. Sama ocena powierzchni, głębokości czy wyglądu rany nie wystarczy, aby zrozumieć jego doświadczenie bólu. Równie ważne staje się ustalenie jego charakteru, mechanizmu i źródła.

Dlatego zamiast pytać jedynie: „Jak bardzo boli?”, warto zadać jeszcze jedno, znacznie ważniejsze pytanie: „Co adekwatnie powoduje ból u tego konkretnego pacjenta?”.

Jedna rana, wiele mechanizmów bólu

Ból związany z raną nie ma jednego źródła. Może mieć charakter nocyceptywny, neuropatyczny, nocyplastyczny lub proceduralny, a u jednego pacjenta kilka tych mechanizmów może występować jednocześnie.

Co więcej, odczuwanie bólu nie zależy wyłącznie od stopnia uszkodzenia tkanek. Na jego intensywność i sposób przeżywania wpływają również czynniki biologiczne, emocjonalne, poznawcze i społeczne. To sprawia, iż skuteczne postępowanie wymaga znacznie szerszego spojrzenia niż samo zastosowanie leku przeciwbólowego.

Właśnie na tym opiera się multimodalne leczenie bólu. Nie oznacza ono jednak jednoczesnego stosowania jak największej liczby metod. najważniejsze jest rozpoznanie dominującego mechanizmu bólu i dobranie do niego odpowiedniej interwencji.

W zależności od sytuacji celem terapii może być sama rana i jej mikrośrodowisko, nerwy obwodowe, przewodzenie i modulacja bodźców bólowych, a także sposób, w jaki ból jest ostatecznie przetwarzany i odczuwany przez pacjenta.

To właśnie dlatego u dwóch osób z podobnie wyglądającą raną doświadczenie bólu i sposób jego leczenia mogą być zupełnie inne.

Co pokazują najnowsze badania?

Jednym z ciekawszych elementów wykładu było omówienie metaanalizy sieciowej z 2025 roku, dotyczącej niefarmakologicznych metod łagodzenia bólu u pacjentów z ranami przewlekłymi. Analiza objęła 30 badań, 1929 pacjentów oraz 10 różnych interwencji, pokazując, jak szeroki staje się dziś zakres terapii wspomagających leczenie bólu.

Wśród metod, dla których odnotowano istotne korzyści w zakresie redukcji bólu, znalazły się m.in. system rytmicznej modulacji impulsów elektrycznych (FREMS),zimna plazma atmosferyczna (CAP), bezkontaktowe ultradźwięki niskiej częstotliwości (NCLFU) oraz terapia laserowa niskiej mocy (LLLT).

Wyniki te nie oznaczają jednak, iż można wskazać jedną technologię, która będzie najlepsza dla wszystkich pacjenta. Wręcz przeciwnie dalsza część wykładu pokazała, iż wybór terapii powinien wynikać przede wszystkim z mechanizmu i źródła bólu, a nie z samej dostępności konkretnego urządzenia.

Dlatego zamiast pytać: „która technologia jest najlepsza?”, bardziej zasadne wydaje się pytanie „która metoda najlepiej odpowiada na mechanizm bólu występujący u tego konkretnego pacjenta?”.

Światło jako element terapii

Jedną z omawianych grup terapii wspomagających była fotobiomodulacja, czyli wykorzystanie światła o określonych parametrach w celu wywołania odpowiedzi biologicznej tkanek. Podczas wykładu przedstawiono m.in. światło niebieskie, terapię laserową niskiej mocy (LLLT) oraz MIRE, wykorzystującą promieniowanie w zakresie bliskiej podczerwieni.

Potencjalne mechanizmy ich działania obejmują wpływ na proces zapalny, aktywność nocyceptorów, mikrokrążenie, sygnalizację komórkową oraz procesy naprawcze. W przypadku LLLT zwrócono szczególną uwagę na oddziaływanie na funkcjonowanie mitochondriów oraz procesy związane z produkcją ATP, reaktywnymi formami tlenu i tlenkiem azotu.

Jednocześnie podkreślono, iż fotobiomodulacja nie jest jedną, jednolitą metodą terapeutyczną. Uzyskany efekt zależy m.in. od długości fali, zastosowanej dawki, natężenia promieniowania, głębokości docelowej tkanki oraz przyjętego protokołu.

Dlatego mówiąc o skuteczności terapii światłem, nie wystarczy stwierdzić, iż zastosowano fotobiomodulację. Znaczenie ma również to, w jaki sposób i przy użyciu jakich parametrów została ona zastosowana.

Neuromodulacja – kiedy celem staje się układ nerwowy

Kolejną grupę terapii wspomagających stanowiły metody neuromodulacji elektrycznej, wśród których przedstawiono TENS, FREMS oraz mikroprądy. W tym przypadku celem terapii nie jest wyłącznie oddziaływanie na samą ranę, ale również wpływanie na przewodzenie i modulację bodźców bólowych w układzie nerwowym. Takie podejście może być szczególnie interesujące u pacjentów, u których ból ma komponent neuropatyczny.

Podczas wykładu omówiono również PEMF, czyli terapię pulsacyjnym polem elektromagnetycznym. W tym przypadku przedstawione dane nie były jednak jednoznaczne. Choć wskazuje się na potencjalne mechanizmy biologiczne mogące tłumaczyć działanie tej metody, nie oznacza to jeszcze potwierdzonej skuteczności przeciwbólowej u pacjentów z ranami.

To ważne rozróżnienie, które powracało podczas całej prezentacji: biologicznie prawdopodobny mechanizm działania nie pozostało dowodem skuteczności klinicznej. Dlatego nawet w przypadku najbardziej zaawansowanych technologii podstawą ich oceny powinny pozostawać wyniki odpowiednio zaprojektowanych badań klinicznych.

Fala uderzeniowa i ultradźwięki

Kolejną grupę terapii wspomagających stanowiły metody wykorzystujące energię mechaniczną – ESWT, czyli terapia falą uderzeniową, oraz NCLFU – bezkontaktowe ultradźwięki niskiej częstotliwości.

W przypadku tych metod potencjalne korzyści nie muszą wynikać wyłącznie z bezpośredniego działania przeciwbólowego. Ich zastosowanie może wpływać również na środowisko rany, perfuzję, odpowiedź tkanek oraz przebieg procesu gojenia, a zmniejszenie dolegliwości bólowych może towarzyszyć poprawie stanu samej rany.

To prowadzi do ważnego wniosku dotyczącego interpretacji badań nad nowymi technologiami. Poprawa gojenia rany i zmniejszenie natężenia bólu mogą być ze sobą powiązane, ale są odrębnymi efektami klinicznymi i powinny być oceniane niezależnie.

Dlatego korzystny wpływ danej technologii na proces gojenia nie powinien być automatycznie interpretowany jako potwierdzenie jej działania przeciwbólowego.

Zimna plazma atmosferyczna – kilka dróg oddziaływania na ból

Osobną część prezentacji poświęcono zimnej plazmie atmosferycznej (Cold Atmospheric Plasma, CAP). W jej przypadku potencjalny wpływ na ból może wynikać z kilku wzajemnie uzupełniających się mechanizmów.

Jednym z nich jest zmniejszenie obciążenia mikrobiologicznego i oddziaływanie na biofilm, co może ograniczać stan zapalny i związaną z nim aktywację nocyceptorów. Wskazywano również na możliwość modulowania miejscowej odpowiedzi zapalnej i procesów redoks, a także wpływu na perfuzję oraz procesy naprawcze tkanek.

CAP dobrze pokazuje, iż terapia wspomagająca nie zawsze musi oddziaływać bezpośrednio na samo odczuwanie bólu. Czasami drogą do jego zmniejszenia jest ograniczenie procesów zachodzących w ranie, które podtrzymują stan zapalny i generują bodźce bólowe.

To kolejny argument przemawiający za tym, aby przed wyborem terapii najpierw odpowiedzieć na pytanie, co jest rzeczywistym źródłem bólu u danego pacjenta.

Akupunktura – obiecujące dane, ale nie bez ograniczeń

Wśród omawianych metod wspomagających znalazła się również akupunktura. Przytoczona podczas prezentacji metaanaliza danych indywidualnych obejmowała 39 randomizowanych badań i 20 827 pacjentów. Jej wyniki wskazywały na niewielką przewagę akupunktury nad procedurą pozorowaną oraz większą różnicę w porównaniu z brakiem akupunktury.

Istotny jest jednak kontekst tych wyników. Najsilniejsze dowody dotyczą przede wszystkim przewlekłego bólu mięśniowo-szkieletowego, choroby zwyrodnieniowej stawów oraz bólów głowy, natomiast dane odnoszące się bezpośrednio do bólu związanego z ranami pozostają ograniczone.

Dlatego w kontekście leczenia ran akupunkturę przedstawiono jako potencjalną metodę uzupełniającą, a nie alternatywę dla leczenia przyczyny bólu czy standardowego postępowania przeciwbólowego.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne: dowodów na skuteczność danej metody w jednym rodzaju bólu nie można automatycznie przenosić na ból związany z raną.

Wirtualna rzeczywistość – oddziaływanie na percepcję bólu

Jednym z najbardziej interesujących elementów wykładu było umiejscowienie wirtualnej rzeczywistości (VR) wśród terapii wspomagających działających na różnych etapach szlaku bólowego. VR znalazła się na poziomie percepcji bólu, obok akupunktury oraz metod związanych z modulacją poznawczą i emocjonalną.

To odróżnia ją od technologii oddziałujących bezpośrednio na ranę, jej mikrośrodowisko czy przewodzenie bodźców w nerwach obwodowych. VR nie musi wpływać na samą ranę, aby zmieniać sposób, w jaki pacjent doświadcza bólu. Jej potencjalne działanie wiąże się z procesami zachodzącymi na poziomie ośrodkowego układu nerwowego przede wszystkim z przekierowaniem uwagi, immersją oraz modulacją poznawczego i emocjonalnego wymiaru bólu.

W tym ujęciu wirtualna rzeczywistość może stanowić jeden z elementów multimodalnego postępowania przeciwbólowego, szczególnie tam, gdzie istotną rolę odgrywa sposób postrzegania i przetwarzania bodźców bólowych.

Co ciekawe, na jednym z końcowych slajdów obok fotobiomodulacji, PEMF, ESWT czy MIRE pojawiły się również gogle VR. Nie chodziło jednak o wskazanie kolejnej „najlepszej” technologii. Przeciwnie ich zestawienie prowadziło do najważniejszego pytania tej części prezentacji:

Która terapia wspomagająca będzie adekwatna dla konkretnego pacjenta i mechanizmu jego bólu?

Nie ma jednej najlepszej technologii

Końcowy slajd dobrze podsumowywał najważniejsze przesłanie całego wykładu. Skuteczne leczenie bólu powinno opierać się na trzech kolejnych krokach: zidentyfikuj źródło i mechanizm bólu → dobierz odpowiedni cel terapii → ponownie oceń ból.

Terapie wspomagające mogą być wartościowym elementem leczenia, pod warunkiem, iż ich wybór wynika z rozpoznanego mechanizmu bólu i potrzeb konkretnego pacjenta. Jednocześnie podczas wykładu zwrócono uwagę, iż w przypadku wielu omawianych technologii dowody dotyczące ich korzystnego wpływu na gojenie ran są w tej chwili silniejsze niż te potwierdzające bezpośrednie działanie przeciwbólowe.

I właśnie to wydaje się jednym z najważniejszych wniosków płynących z prezentacji. Nie istnieje jedna technologia odpowiednia dla wszystkich pacjenta i każdego rodzaju bólu. Fotobiomodulacja, neuromodulacja elektryczna, zimna plazma atmosferyczna, ultradźwięki, fala uderzeniowa, akupunktura czy wirtualna rzeczywistość oddziałują na różne elementy złożonego procesu powstawania i odczuwania bólu.

Multimodalne leczenie nie powinno więc oznaczać stosowania coraz większej liczby technologii. Jego istotą jest świadome łączenie odpowiednio dobranych metod, ukierunkowanych na konkretne mechanizmy bólu i dostosowanych do sytuacji klinicznej pacjenta.

Ostatecznie nie chodzi więc o to, aby dysponować jak największą liczbą możliwości terapeutycznych, ale aby wiedzieć, którą z nich zastosować, u którego pacjenta i w jakim momencie leczenia.

Zobacz poprzedni artykuł z cyklu: Od procedury do klinicznego przywództwa – zmieniająca się rola pielęgniarki w leczeniu ran (część 2)

Idź do oryginalnego materiału