Zapewnienie uczniom z niepełnosprawnością bezpłatnego transportu do szkoły i odpowiedniej opieki podczas przejazdu przez cały czas jest źródłem wielu problemów. Każdego roku do Rzecznika Praw Obywatelskich trafiają skargi rodziców dotyczące między innymi sposobu organizacji dowozu, zwrotu kosztów przejazdu, wyboru szkoły czy jakości świadczonego transportu.
Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadził w 2024 r. badanie społeczne poświęcone realizacji tego prawa. Jego wyniki przedstawiono w raporcie, a wnioski oraz rekomendacje RPO były tematem seminarium, które odbyło się 26 maja 2026 r.
Transport ma zapewnić rzeczywisty dostęp do edukacji
Jak podkreśla RPO, przepisy dotyczące dowozu uczniów z niepełnosprawnością należy interpretować przede wszystkim z uwzględnieniem celu, jakiemu mają służyć. Chodzi o zapewnienie dzieciom i młodzieży realnego dostępu do edukacji odpowiadającej ich potrzebom.
Samo przyjęcie dziecka do szkoły nie oznacza jeszcze, iż prawo do nauki zostało w pełni zagwarantowane. Uczeń musi mieć możliwość bezpiecznego, regularnego i dostosowanego do swojej sytuacji dotarcia do placówki. Brak odpowiedniego transportu może w praktyce uniemożliwić korzystanie z edukacji, a tym samym sprawić, iż konstytucyjne prawo do nauki stanie się jedynie formalnym uprawnieniem.
Bezpłatny transport i opieka przysługują uczniom posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Co do zasady dotyczą one dowozu do „najbliższej” szkoły. Nie oznacza to jednak automatycznie placówki znajdującej się najbliżej domu. Gmina powinna uwzględnić potrzeby konkretnego ucznia wynikające z jego orzeczenia i zapewnić możliwość nauki w szkole, która jest dla niego odpowiednia.
Prawo do bezpłatnego transportu obejmuje również zapewnienie opieki podczas przejazdu. Zasadniczo osoba prowadząca pojazd nie powinna jednocześnie pełnić funkcji opiekuna uczniów.
Nie tylko szkoła podstawowa
W typowej sytuacji uprawnienie do bezpłatnego transportu dotyczy okresu nauki w szkole podstawowej. Ustawa przewiduje jednak również wyjątki.
Uczniowie z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, a także uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym mogą korzystać z bezpłatnego transportu i opieki także do najbliższej szkoły ponadpodstawowej. Uprawnienie to przysługuje do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym kończą 21 lat.
Szczególne zasady dotyczą również dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami sprzężonymi, o ile jedną z nich jest niepełnosprawność intelektualna. Mogą oni korzystać z bezpłatnego transportu i opieki do ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego do końca roku szkolnego, w którym kończą 24 lata. W przypadku uczestników zajęć rewalidacyjno-wychowawczych granica ta wynosi 25 lat.
Gmina może także dobrowolnie zapewnić bezpłatny transport i opiekę uczniom z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego do szkoły ponadpodstawowej lub ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego w sytuacjach, w których przepisy nie nakładają na nią takiego obowiązku.
Uprawnienie do bezpłatnego dowozu obejmuje również dzieci z niepełnosprawnością w wieku pięciu i sześciu lat oraz starsze dzieci objęte wychowaniem przedszkolnym na podstawie decyzji o odroczeniu obowiązku szkolnego. Gmina powinna zapewnić im transport i opiekę do najbliższego przedszkola, oddziału przedszkolnego w szkole podstawowej, innej formy wychowania przedszkolnego albo ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego. Także w tym przypadku samorząd może rozszerzyć zakres pomocy na sytuacje, w których nie jest do tego ustawowo zobowiązany.
Rodzic może wybrać sposób dowozu
Wniosek o zapewnienie transportu należy skierować do urzędu gminy adekwatnego ze względu na miejsce zamieszkania ucznia.
Samorząd może zorganizować dowóz na różne sposoby. Może wykorzystać własny odpowiednio przystosowany pojazd, zlecić realizację przewozu prywatnemu podmiotowi albo zapewnić przejazd w ramach transportu zbiorowego, na przykład poprzez zakup odpowiednich biletów.
Drugim rozwiązaniem jest zwrot rodzicom kosztów samodzielnego dowożenia dziecka. Wysokość zwrotu ustalana jest na podstawie wzoru określonego w ustawie, uwzględniającego między innymi stawkę za kilometr.
Istotne jest przy tym, iż wybór sposobu realizacji transportu należy do rodzica. To on decyduje, czy chce korzystać z przewozu organizowanego przez gminę, czy samodzielnie dowozić dziecko i otrzymywać zwrot poniesionych kosztów. Gmina nie powinna więc narzucać rodzicom jednej formy realizacji tego uprawnienia.
Problemy związane z organizacją transportu pokazują, iż przepisy dotyczące dowozu uczniów z niepełnosprawnością powinny być stosowane przede wszystkim z perspektywy potrzeb dziecka. Celem nie jest bowiem samo zorganizowanie przejazdu, ale zagwarantowanie uczniowi bezpiecznego i rzeczywistego dostępu do edukacji.
Źródło: Biuro RPO
