Szczepienia ochronne należą do największych osiągnięć współczesnej medycyny, jednak wielu dorosłych przez cały czas postrzega je przede wszystkim jako element opieki zdrowotnej nad dziećmi. Tymczasem, jak podkreśla prof. Marcin Czech, kierownik Zakładu Farmakoekonomiki oraz Zespołu ds. Kontroli Zakażeń Szpitalnych Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie, ochrona przed chorobami zakaźnymi powinna towarzyszyć człowiekowi przez całe życie.
Zdaniem eksperta jednym z najczęściej spotykanych argumentów przeciwników szczepień jest przekonanie, iż skoro ktoś nie choruje, nie potrzebuje dodatkowej ochrony. Takie myślenie może być jednak złudne.
– Tacy ludzie po prostu mają szczęście. Być może pomaga im sprawny układ immunologiczny, przez cały czas jednak są narażeni na zakażenia – podkreśla prof. Marcin Czech.
Jak zwraca uwagę, choroby zakaźne nie stanowią największej grupy wszystkich zachorowań, ale pojedyncza infekcja może mieć bardzo poważne konsekwencje zdrowotne, szczególnie u osób cierpiących na cukrzycę, niewydolność serca, astmę czy inne choroby przewlekłe.
– Szczepiąc się, bardzo pomagamy własnemu losowi – zaznacza ekspert.
Zachorowanie po szczepieniu nie oznacza porażki
Jednym z najczęściej powtarzanych argumentów sceptyków jest stwierdzenie: „zaszczepiłem się i mimo to zachorowałem”. Według profesora taki wniosek bywa jednak zbyt pochopny. Nie wszystkie szczepionki działają w identyczny sposób. Niektóre, jak preparaty przeciwko HPV, charakteryzują się bardzo wysoką skutecznością w zapobieganiu zakażeniu. Inne mają przede wszystkim chronić przed ciężkim przebiegiem choroby, hospitalizacją i powikłaniami.
– Należałoby raczej zapytać: jaki byłby przebieg zakażenia bez szczepienia? Prawdopodobnie cięższy – wyjaśnia prof. Marcin Czech.
Właśnie dlatego ocena skuteczności szczepień nie powinna ograniczać się wyłącznie do liczby zakażeń, ale uwzględniać także ich przebieg oraz konsekwencje zdrowotne.
Szczepienia dla dorosłych nie kończą się na grypie
Ekspert przypomina, iż kalendarz szczepień osób dorosłych jest znacznie szerszy, niż wielu pacjentom się wydaje. Podstawą pozostają szczepienia sezonowe przeciwko grypie oraz COVID-19. Coraz większego znaczenia nabiera także szczepienie przeciwko RSV, szczególnie ważne dla seniorów i kobiet w ciąży.
Poza tym warto pamiętać o ochronie przed półpaścem oraz regularnych dawkach przypominających przeciwko krztuścowi, błonicy i tężcowi. W zależności od stylu życia, wykonywanej pracy czy planowanych podróży zasadne mogą być również szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, odkleszczowemu zapaleniu mózgu czy chorobom występującym w określonych regionach świata.
Wysoka wyszczepialność chroni całe społeczeństwo
Korzyści wynikające ze szczepień nie ograniczają się wyłącznie do pojedynczego pacjenta. Jak podkreśla profesor, wysoki poziom zaszczepienia populacji ogranicza krążenie patogenów i zapewnia ochronę osobom, które z przyczyn medycznych nie mogą zostać zaszczepione lub odpowiadają na szczepienia słabiej.
– Przy wyszczepialności 90–95 proc. tworzymy kordon ochronny dla pozostałej części populacji. Ma to ogromne znaczenie dla osób z zaburzeniami odporności i innych grup wysokiego ryzyka. o ile poziom wyszczepienia spada, choroby zakaźne mogą wrócić. Starsze pokolenia pamiętają dzieci po przebyciu zakażenia wirusem polio – poruszające się o kulach czy na wózkach oraz pacjentów z „żelaznym płucem”. To, iż dziś takich obrazów nie oglądamy, jest rezultatem szczepień, a nie dowodem na to, iż przestały być potrzebne. Są one w pewnym sensie ofiarą własnego sukcesu – przestaliśmy widzieć skutki wielu chorób, więc część ludzi uznała, iż zagrożenie zniknęło – zauważa ekspert.
Szczepienia opłacają się także ekonomicznie
Rozmowa dotyczyła również ekonomicznego wymiaru profilaktyki. Z perspektywy farmakoekonomiki szczepienia należą do najbardziej opłacalnych technologii medycznych.
– Dzięki nim znacząco ograniczamy koszty leczenia w przyszłości – podkreśla prof. Marcin Czech.
Analizy prowadzone dla szczepień przeciwko grypie, półpaścowi czy RSV wskazują, iż ograniczenie liczby hospitalizacji i leczenia powikłań może generować oszczędności przewyższające nakłady przeznaczane na zakup szczepionek.
Szczególnie interesującym przykładem jest RSV. Jak wskazuje ekspert, szczepienia mogą przynosić wymierne korzyści nie tylko zdrowotne, ale również systemowe. Zwraca przy tym uwagę, iż choć około 30 proc. kobiet w ciąży skorzystało już z tej formy ochrony, przez cały czas większość pozostaje niezaszczepiona. Podobnie wygląda sytuacja wśród seniorów.
Refundacja i apteki zwiększają dostępność
Profesor nie ma również wątpliwości, iż szersza refundacja mogłaby przełożyć się na większą liczbę wykonywanych szczepień.
– choćby człowiek przekonany do szczepienia może z niego zrezygnować, jeżeli cena jest wysoka – mówi.
W ostatnich latach w Polsce udało się jednak wprowadzić kilka istotnych zmian. Coraz więcej szczepionek objęto refundacją, a istotnym ułatwieniem okazało się umożliwienie wykonywania szczepień w aptekach. Według eksperta zwiększenie liczby miejsc oraz profesjonalistów uprawnionych do kwalifikacji i podawania szczepionek skutecznie zmniejsza bariery logistyczne utrudniające dostęp do profilaktyki.
HPV sukcesem profilaktyki, grypa przez cały czas wyzwaniem
W ocenie profesora można już dostrzec pozytywne sygnały dotyczące szczepień przeciwko HPV. Kraje, które odpowiednio wcześnie wprowadziły powszechne programy szczepień, odnotowały znaczące ograniczenie zachorowalności na raka szyjki macicy.
– Szczepienie przeciwko HPV jest jednym z największych osiągnięć profilaktyki przeciwnowotworowej – podkreśla ekspert.
Znacznie gorzej wygląda natomiast sytuacja w przypadku grypy. Poziom wyszczepienia w całej populacji pozostaje bardzo niski, a także wśród seniorów wciąż jest niewystarczający.
Przyszłość szczepień może wykraczać poza choroby zakaźne
Jednym z najbardziej obiecujących kierunków rozwoju są technologie mRNA, które zyskały ogromne znaczenie podczas pandemii COVID-19. Jak wskazuje profesor, prowadzone są już prace nad szczepionkami przeciwnowotworowymi, między innymi przeciwko czerniakowi i wybranym nowotworom płuca.
– To pokazuje kierunek rozwoju medycyny – coraz bardziej precyzyjne pobudzanie układu odpornościowego do walki z konkretnymi zagrożeniami – ocenia prof. Marcin Czech.
Na zakończenie ekspert przypomina, iż Polska dysponuje środkami pozwalającymi rozwijać programy szczepień ochronnych. Jego zdaniem zarówno pacjenci, jak i decydenci powinni traktować profilaktykę jako inwestycję w zdrowie publiczne.
– Możliwość zapobiegania ciężkim chorobom zakaźnym jest jednym z największych dobrodziejstw medycyny – podsumowuje.
W czasach, gdy skuteczność szczepień sprawiła, iż wiele groźnych chorób stało się niemal niewidocznych, łatwo zapomnieć o ich znaczeniu. Jak pokazują argumenty przedstawione przez eksperta, szczepienia pozostają jednym z najskuteczniejszych narzędzi ochrony zdrowia zarówno pojedynczego człowieka, jak i całego społeczeństwa.
