„Zjem później”. „Muszę zasłużyć na posiłek”. „Tym razem na pewno uda mi się przestać”. Takie myśli mogą pojawić się u osoby, która z zewnątrz wygląda na zdrową i funkcjonuje jak zwykle. Tymczasem jedzenie, masa ciała lub wygląd zajmują coraz więcej miejsca w jej codziennym życiu. Zaburzenia odżywiania nie zawsze widać na pierwszy rzut oka. Jak rozpoznać pierwsze sygnały i gdzie szukać pomocy?
Czym są zaburzenia odżywiania?
Zaburzenia odżywiania to grupa zaburzeń psychicznych, w których utrzymujące się trudności związane z jedzeniem wpływają na zdrowie, emocje i codzienne funkcjonowanie. Mogą wiązać się z ograniczaniem posiłków, napadami objadania się, zachowaniami mającymi zapobiec przyrostowi masy ciała albo silnym lękiem przed jedzeniem. U części osób istotną rolę odgrywa sposób postrzegania własnego ciała.
To coś więcej niż tzw. problemy z jedzeniem rozumiane jako przejściowy brak apetytu czy pojedynczy epizod przejedzenia. Jednocześnie nie każda trudność przy stole oznacza zaburzenie psychiczne. O tym, z czym mierzy się dana osoba, decyduje profesjonalna ocena obejmująca zarówno jej stan psychiczny, jak i fizyczny.
O potrzebie pomocy nie przesądza wygląd ani liczba na wadze. Zaburzenia odżywiania mogą dotyczyć osób w różnym wieku i o różnej budowie ciała. Prawidłowa lub wyższa masa ciała nie wyklucza poważnych trudności.
Rodzaje zaburzeń odżywiania
Obraz zaburzeń odżywiania bywa bardzo zróżnicowany. Do najważniejszych należą:
Anoreksja, czyli jadłowstręt psychiczny
W anoreksji osoba znacząco ogranicza jedzenie, a przyrost masy ciała może budzić u niej silny lęk. Sposób, w jaki ocenia własne ciało, często wpływa na jej samoocenę. Choroba może prowadzić do niedożywienia i groźnych powikłań zdrowotnych. Szczegółowe objawy i przebieg anoreksji warto omówić w osobnym artykule: Anoreksja – co to jest, jakie daje objawy i jak ją leczyć?
Bulimia, czyli żarłoczność psychiczna
Bulimia wiąże się z nawracającymi napadami objadania się i poczuciem utraty kontroli. Po napadzie pojawiają się zachowania, które mają zapobiec przyrostowi masy ciała, na przykład prowokowanie wymiotów, głodzenie się lub nadmierne ćwiczenia. Osoba chorująca na bulimię nie musi mieć niskiej masy ciała. Więcej o tym zaburzeniu wyjaśniamy w osobnym artykule: Bulimia – co to jest, jakie daje objawy i jak ją leczyć?
Zaburzenie z napadami objadania się
W tym zaburzeniu występują powtarzające się epizody jedzenia dużej ilości pokarmu z poczuciem utraty kontroli. Często towarzyszą im wstyd, przygnębienie lub poczucie winy. W odróżnieniu od bulimii po napadach nie występują regularnie zachowania służące „odrobieniu” zjedzonego posiłku.
Inne postacie trudności
Do zaburzeń odżywiania należy również ARFID, czyli zaburzenie polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów. Może wynikać między innymi z lęku przed przykrymi skutkami jedzenia, wrażliwości na cechy produktów lub niewielkiego zainteresowania jedzeniem. Zwykle nie towarzyszy mu dążenie do zmiany wyglądu czy masy ciała. Nie każda wybiórczość pokarmowa oznacza jednak ARFID. adekwatne rozpoznanie wymaga oceny specjalisty.
Zaburzenia odżywiania: objawy i pierwsze sygnały
Pierwsze objawy zaburzeń odżywiania mogą być subtelne. Ktoś zaczyna pomijać posiłki, unika jedzenia z innymi lub wprowadza coraz sztywniejsze zasady dotyczące tego, co „wolno” mu zjeść. Inna osoba doświadcza napadów objadania się, ale ukrywa je z powodu wstydu. Bliscy mogą początkowo zauważyć zmianę nastroju i wycofanie, a dopiero później zmianę sposobu jedzenia.
Warto zwrócić uwagę na trzy grupy sygnałów:
- Psychiczne: silny lęk związany z jedzeniem lub zmianą masy ciała, poczucie winy po posiłkach, nadmierne skupienie na wyglądzie, drażliwość i trudności z koncentracją.
- Związane z zachowaniem: opuszczanie posiłków, jedzenie w tajemnicy, sztywne rytuały przy jedzeniu, napady objadania się, prowokowanie wymiotów lub ćwiczenie mimo wyczerpania.
- Fizyczne: osłabienie, zawroty głowy, uczucie zimna, dolegliwości ze strony układu pokarmowego, problemy z zębami, a u części osób także zaburzenia miesiączkowania.
Pojedynczy objaw nie wystarcza do postawienia diagnozy. jeżeli jednak zachowania się powtarzają, nasilają lub zaczynają wpływać na zdrowie i relacje, warto umówić konsultację. Nie trzeba czekać na wyraźną zmianę masy ciała.
Skąd biorą się zaburzenia odżywiania?
Przyczyny zaburzeń odżywiania są złożone. Zwykle nie da się wskazać jednego wydarzenia ani jednej osoby, które „spowodowały” chorobę. Znaczenie mogą mieć predyspozycje biologiczne, sposób radzenia sobie z emocjami, trudne doświadczenia oraz wpływ otoczenia.
Ryzyko mogą zwiększać między innymi presja dotycząca wyglądu, częste ocenianie ciała, doświadczenie odrzucenia czy restrykcyjne podejście do jedzenia. U różnych osób te czynniki układają się inaczej. Dlatego w leczeniu ważne jest poznanie sytuacji konkretnego pacjenta, bez szukania winnego i bez sprowadzania problemu do braku silnej woli.
Zaburzenia odżywiania u dzieci, młodzieży i dorosłych
Zaburzenia odżywiania mogą pojawić się na różnych etapach życia. U młodszych dzieci niepokój może budzić coraz bardziej ograniczona lista akceptowanych pokarmów, lęk przed jedzeniem lub trudności z prawidłowym rozwojem. Więcej o tym, co warto obserwować i jak reagować, przeczytasz w artykule o zaburzeniach odżywiania u dzieci.
W okresie dorastania większego znaczenia mogą nabierać porównywanie wyglądu, komentarze rówieśników i próby kontrolowania masy ciała. Rodzicom poświęciliśmy osobny poradnik o zaburzeniach odżywiania u młodzieży.
Zaburzenia odżywiania u dorosłych również mogą pozostawać długo niezauważone. Trudności bywają ukryte pod pozorem zdrowego stylu życia, intensywnej pracy czy kolejnych diet. Niezależnie od wieku, powtarzające się cierpienie związane z jedzeniem zasługuje na uwagę.
Jakie są skutki nieleczonych zaburzeń odżywiania?
Skutki zaburzeń odżywiania zależą od rodzaju i nasilenia problemu. Mogą obejmować niedożywienie, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, problemy z sercem, przewodem pokarmowym lub zębami. U dzieci i nastolatków choroba może zaburzać wzrost i dojrzewanie. Często cierpi również zdrowie psychiczne: nasila się lęk, obniża nastrój, a relacje z bliskimi stają się trudniejsze.
Niektóre powikłania wymagają pilnej pomocy medycznej. Omdlenie, znaczne osłabienie, objawy odwodnienia, niepokojące objawy ze strony serca lub myśli samobójcze są powodem do pilnej oceny stanu zdrowia. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia należy dzwonić pod numer 112.
Na czym polega leczenie zaburzeń odżywiania?
Leczenie zaburzeń odżywiania dobiera się do rozpoznania, wieku pacjenta oraz jego stanu psychicznego i fizycznego. Pierwszym krokiem jest rozmowa o objawach i ocena zdrowia. W zależności od sytuacji potrzebne mogą być badania lekarskie i regularne monitorowanie stanu organizmu.
Pomoc często wymaga współpracy kilku specjalistów:
- Lekarz ocenia zdrowie fizyczne, zleca potrzebne badania i pomaga leczyć powikłania.
- Psychoterapeuta pracuje z pacjentem nad myślami, emocjami i zachowaniami, które podtrzymują zaburzenie.
- Psychiatra ocenia stan psychiczny i, gdy są ku temu wskazania, rozważa leczenie farmakologiczne. Leki nie zastępują całego procesu terapii.
- Specjalista żywienia lub psychodietetyk może wspierać odbudowę bezpiecznego sposobu jedzenia i pracę nad relacją z jedzeniem.
W leczeniu dzieci i nastolatków istotną rolę może odgrywać także odpowiednio prowadzona współpraca z rodziną. Przy ciężkim pogorszeniu zdrowia fizycznego konieczne bywa leczenie szpitalne. Powrót do zdrowia jest możliwy, choć zwykle wymaga czasu i planu dopasowanego do potrzeb danej osoby.
Jeśli szukasz pomocy we Wrocławiu, możesz zapoznać się z ofertą psychoterapii we Wrocławiu oraz sprawdzić, w czym pomaga psychodietetyk we Wrocławiu. Przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania konsultacja żywieniowa powinna być częścią pomocy dostosowanej do stanu zdrowia, a nie zastępować oceny lekarskiej.
Najczęstsze pytania o zaburzenia odżywiania
Jakie są rodzaje zaburzeń odżywiania?
Do najważniejszych należą anoreksja, bulimia, zaburzenie z napadami objadania się oraz ARFID. Objawy mogą się różnić, a rozpoznanie ustala specjalista po ocenie całej sytuacji pacjenta.
Po czym poznać zaburzenia odżywiania?
Sygnałem może być narastający lęk wokół jedzenia, coraz sztywniejsze zasady dotyczące posiłków, napady objadania się, zachowania służące uniknięciu przyrostu masy ciała lub pogorszenie zdrowia. Sama masa ciała nie pozwala wykluczyć zaburzenia.
Skąd biorą się zaburzenia odżywiania?
Zwykle rozwijają się pod wpływem współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Nie ma jednej przyczyny wspólnej dla wszystkich osób.
Czy zaburzenia odżywiania można wyleczyć?
Tak, powrót do zdrowia jest możliwy. Przebieg leczenia jest indywidualny, a wczesne rozpoznanie i odpowiednio dobrana pomoc mają duże znaczenie.
Jak zaczynają się zaburzenia odżywiania?
Czasem od pozornie drobnych zmian: pomijania posiłków, unikania jedzenia przy innych, coraz większego lęku przed określonymi produktami albo powracających epizodów utraty kontroli nad jedzeniem. U każdej osoby początek może wyglądać inaczej.
Do kogo zgłosić się z zaburzeniami odżywiania?
Dobrym pierwszym krokiem jest kontakt z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub psychiatrą, zwłaszcza gdy pojawiają się objawy fizyczne. Pomocne mogą być również konsultacja psychologiczna i psychoterapeutyczna. Dalszy plan wsparcia powinien wynikać z oceny potrzeb i stanu zdrowia.
