Penodynia i wulwodynia to neuropatyczne schorzenia bólowe okolic narządów płciowych, które są często związane ze specyficznymi profilami psychologicznymi. Zdaniem ekspertów w obu przypadkach leczenie powinno być multimodalne, łącząc interwencje psychologiczne i somatyczne, edukację oraz – jako terapię pierwszego rzutu – leczenie miejscowe.
Jean Noël Dauendorffer, lekarz dermatolog-wenerolog i lekarz prowadzący na Oddziale Dermatologii w Hôpital Saint-Louis w Paryżu we Francji oraz Gaëlle Quéreux, lekarz dermatolog w Centre Hospitalier Universitaire de Nantes w Nantes we Francji, przedstawili najważniejsze zasady opieki nad osobami z penodynią i wulwodynią podczas odbywającej się w grudniu 2025 r. konferencji Dermatology Days of Paris.
Zarządzanie penodynią
Penodynia to ból neuropatyczny, który należy podejrzewać, szczególnie w przypadku występowania parestezji, często jednostronnych, przy prawidłowych wynikach badania skóry narządów płciowych i badania neurologicznego.
– Mężczyźni, którzy zgłaszają się do nas z powodu bólu skóry narządów płciowych lub pieczenia, często odczuwają niepokój z obawy przed infekcją przenoszoną drogą płciową. Musimy zatem wykluczyć tę diagnozę, zwłaszcza pod kątem zajęcia cewki moczowej z bólem promieniującym do żołędzi – powiedział Dauendorffer.
Diagnostyka obejmuje posiew moczu z pierwszej i drugiej mikcji. Ocena powinna również zawierać badanie cewki moczowej poprzez ultrasonografię pęcherza moczowego i prostaty, moszny i prącia, ocenę urologiczną, a w wybranych przypadkach rezonans magnetyczny miednicy mniejszej lub badania neurourologiczne.
Po zdiagnozowaniu penodynii początkowe leczenie powinno opierać się na terapiach miejscowych, takich jak krem z lidokainą i prylokainą oraz lidokaina. jeżeli te metody okażą się nieskuteczne, można rozważyć zastosowanie neuropatycznych leków przeciwbólowych, w tym trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny, gabapentyny i pregabaliny.
Opieka wielodyscyplinarna może również obejmować fizjoterapię krocza, osteopatię, terapię poznawczo-behawioralną, hipnozę medyczną lub inne techniki relaksacyjne. W wybranych przypadkach należy rozważyć neurostymulację przezskórną.
Diagnostyka powinna być racjonalna i stopniowa. Pacjenci powinni zrozumieć, iż żadna pojedyncza metoda leczenia nie jest zawsze skuteczna, a cele terapeutyczne koncentrują się na stopniowej poprawie, a nie na natychmiastowym ustąpieniu objawów.
Leczenie wulwodynii
Wulwodynia jest powszechna i dotyka 1 na 6 kobiet w ciągu ich życia. Jednak tylko około 60 proc. pacjentek zgłasza się po pomoc medyczną, często dopiero po kilku latach od wystąpienia pierwszych objawów. Jej wpływ na codzienną jakość życia jest często znaczący.
– Wulwodynia nie ogranicza się do prostego bólu sromu. Jest to ból utrzymujący się przez ponad 3 miesiące bez zidentyfikowanej przyczyny, spontaniczny lub prowokowany, pierwotny lub wtórny oraz ciągły lub przerywany, występuje w szerszym spektrum dolegliwości. Objawy zwykle obejmują pieczenie, mrowienie, dyskomfort i dyspareunię, bez widocznych nieprawidłowości sromowo-pochwowych w badaniu. Lekkie dotknięcie przedsionka pochwy wacikiem zwykle wywołuje charakterystyczny ból – powiedziała Quéreux.
Kobiety dotknięte tą chorobą częściej zgłaszają zakażenia dróg moczowych, zakażenia grzybicze, depresję, zespół przewlekłego zmęczenia i inne przewlekłe zespoły bólowe, takie jak migrena czy fibromialgia.
Patofizjologia wulwodynii jest złożona i wieloczynnikowa – do czynników fizycznych zalicza się: przewlekły stan zapalny, nawracające infekcje, czynniki hormonalne, dysfunkcję dna miednicy i obwodową hiperalgezję, które często wiążą się z historią rodzinną wulwodynii. Czynniki psychologiczne również odgrywają istotną rolę.
– Te kobiety częściej odczuwają niepewność, pesymizm, wrażliwość w relacjach intymnych, większą skłonność do katastrofizmu w reakcji na ból, kinezjofobię, lęk i depresję – powiedziała Quéreux.
Nie jest jednak jasne, czy to przewlekły ból powoduje te objawy, czy jest odwrotnie.
Leczenie wulwodynii powinno się opierać na kilku kluczowych obszarach:
- Miejscowe środki znieczulające, takie jak lidokaina, terapię estrogenową sromowo-pochwową, jeżeli nie jest ona przeciwwskazana u kobiet w okresie około- i pomenopauzalnym, a także środki nawilżające i lubrykanty.
- Wsparcie psychologiczne może obejmować odwrażliwianie i przetwarzanie bodźców bólowych dzięki ruchu gałek ocznych, hipnozę medyczną lub wspomagające terapie poznawcze, mające na celu zmniejszenie dominacji bólu w życiu codziennym.
- Rehabilitacja krocza z zastosowaniem biofeedbacku (powinien ją przeprowadzać fizjoterapeuta lub położna przeszkoleni w leczeniu wulwodynii).
- W razie potrzeby leczenie systemowe obejmujące stosowanie małych dawek amitryptyliny i gabapentyny.
Ekspertka podkreśliła, iż przy leczeniu wulwodynii niezbędne jest podejście spersonalizowane, progresywne i wielodyscyplinarne.
