Wspieranie osób starszych

Osoby starsze można podzielić na dwie grupy: młodych starszych (60-75 lat) oraz starych starszych (powyżej 75 lat)^[1]. Należy pamiętać, iż o pomocy względem starszych osób mówią nie tylko przepisy prawne, ale także religia katolicka. Poprzez wychowanie rozumie się „proces mający na celu przybliżenie danej osoby (przeważnie dziecka) do założonego przez kogoś innego celu kulturowego lub związanego z ukształtowaniem osobowości”^[2]. Celem wychowania w tym przypadku jest ukształtowanie dojrzałej osobowości człowieka, wrażliwości na drugiego i jego potrzeby. Każdy człowiek może nauczyć się dużo, obserwując sposób opieki nad seniorami w swoim domu rodzinnym.

Art. 87. [Obowiązki rodziców i dzieci] (Rozdział II. Stosunki między rodzicami a dziećmi. Oddział 1. Przepisy ogólne) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego brzmi w następujący sposób „Rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się”^[3]. Z przepisu tego wynika m.in. szanowanie wartości drugiej osoby, w tym człowieka starszego. Należy mu się również udzielanie pomocy emocjonalnej, informacyjnej czy materialnej. Wsparcie seniora może polegać na przekazaniu informacji koniecznych do wykonania określonych czynności, zapewnienie niezbędnych potrzeb do funkcjonowania poprzez pomoc finansową czy otoczenie osoby starszej opieką. W pomaganiu starszym rodzicom powinny uczestniczyć wszystkie dzieci. Nie można jedynie pozostawić opieki nad seniorami na barkach jednej osoby. Szczególnie ważne jest to w przypadku, gdy osoba starsza, która wymaga opieki, ma nie tylko choroby pojawiające się wraz z wiekiem, ale wiele innych dodatkowych niepełnosprawności pogarszających jej samodzielne funkcjonowanie. Należy również pamiętać, iż w pewnym momencie osoba pomagająca także może być już seniorem i sama może wymagać pomocy ze strony innych osób.

Wiele cennych wskazówek dotyczących opieki nad starszymi osobami możemy przeczytać w liście Ojca Świętego Jana Pawła II „List do ludzi w podeszłym wieku” z 01.10.1999 roku. Ojciec Święty przypomina, iż prawo moralne pozwala odrzucić terapię uporczywą^[4]. Prawo moralne „za obowiązkowe uznaje jedynie takie leczenie, jakie wchodzi w zakres normalnej opieki medycznej, której najważniejszym celem – w przypadku chorób nieuleczalnych – jest łagodzenie cierpień”^[5]. Jan Paweł II zwraca uwagę, iż czymś innym jest eutanazja, która jest postrzegana jako bezpośrednie spowodowanie śmierci^[6]. Papież przypomina istotę IV przykazania Dekalogu „Czcij ojca i matkę”. Karol Wojtyła podkreśla, iż wyrażanie szacunku osobom starszym obejmuje także akceptowanie ich obecności, pomaganie im oraz docenianie ich zalet^[7].

Zagadnienie opieki nad starszymi osobami opisane jest także w Katechizmie Kościoła Katolickiego (rozdział drugi, artykuł czwarty „Czwarte Przykazanie”). Mówią o tym m.in. słowa „Rodzina powinna żyć w taki sposób, by jej członkowie otaczali troską i pomocą młodych i starych, osoby chore lub upośledzone oraz ubogich”^[8]. Szacunek w stosunku do rodziców „wynika z wdzięczności wobec tych, którzy przez dar życia, swoją miłość i pracę wydali na świat dzieci i pozwolili im wzrastać w latach, w mądrości i w łasce”^[9]. Należy pamiętać, iż „szacunek synowski sprzyja harmonii całego życia rodzinnego”^[10].

Pierwszym środowiskiem, gdzie senior powinien otrzymać pomoc jest jego dom rodzinny. Jest to najbardziej naturalne dla niego środowisko. Człowiek starszy w swoim domu czuje się najlepiej. Jest otoczony najbliższymi osobami. Należy pamiętać, iż „zdarzają się jednak sytuacje, w których okoliczności zalecają lub nakazują umieszczenie człowieka starego w „domu starców”, aby mógł przebywać w towarzystwie innych osób i korzystać ze specjalistycznej opieki”^[11].

Niezależnie od tego czy osoba starsza znajduje się w domu rodzinnym, czy w instytucji państwowej lub prywatnej, świadczącej opiekę nad nią, często niezbędne jest wsparcie seniora na wielu płaszczyznach oddziaływania terapeutycznego. Potrzebna jest pomoc medyczna, m.in. kardiologiczna, neurologiczna, ortopedyczna, laryngologiczna, okulistyczna czy psychiatryczna. Poza samymi zabiegami medycznymi i przyjmowaniem odpowiednich leków, w zależności od stanu zdrowia osoby starszej, prowadzone są zajęcia terapeutyczne. Usprawnianiem ruchowym zajmuje się rehabilitant. Natomiast za korygowanie nieprawidłowości w zakresie prawidłowego komunikowania się z otoczeniem czy nauką spożywania płynów i posiłków odpowiada logopeda. Może zdarzyć się, iż osoba starsza traci umiejętność werbalnego komunikowania się na skutek m.in. udaru. W takich sytuacjach niezbędne jest wprowadzenie komunikacji wspomagającej czy alternatywnej. Senior może pokazywać na obrazki przedstawiające pojedyncze słowa, czynności lub zapisywać wyrazy, zdania. Sposób porozumiewania się z osobą starszą zależy od jej możliwości komunikacyjnych. W przypadku trudności w zakresie umiejętności poznawczych korzystne jest prowadzenie oddziaływań psychologicznych. Pomoc psychologiczna jest również niezbędna dla osób opiekujących się osobami starszymi. Szczególnie istotne jest to w przypadku, gdy opieka ma charakter długoterminowy i/lub stan zdrowia seniora jest skomplikowany. Istotne są także grupy wsparcia dla osób opiekujących się seniorami. Podczas opieki nad osobami starszymi nie można zapomnieć o aspekcie duchowym. Każda osoba starsza powinna mieć dostęp do regularnych sakramentów. Kapłani często odwiedzają chorych w domach, udzielając posługi sakramentalnej. Wsparcie kapłana jest także ważne dla osoby sprawującej opiekę nad seniorem. Wszystkie osoby opiekujące się konkretną osobą starszą powinny wymieniać się informacjami dotyczącymi stanu zdrowia seniora. Ważne jest posiadanie informacji dotyczących zarówno postępów, jak i regresu w funkcjonowaniu osoby starszej.

Warto pamiętać, iż młodzi ludzie uczą się najwięcej poprzez przykład, a nie same słowa. Wypowiadane przez nas – dorosłych – słowa muszą pokrywać się z naszym postępowaniem. Młody człowiek jest bardzo wyczulony na brak autentyczności w życiu ludzi dorosłych. Pomaganie osobom starszym, potrzebującym jest niezbędne nie tylko dla młodych ludzi, ale także dla samych osób obdarowujących tą pomocą. Pomagając innym ludziom, ma się dużo satysfakcji z takiego postępowania. Natomiast w przyszłości to młodzi ludzie wychowywani przez nas mogą nam pomóc.

Świadcząc opiekę osobom starszym, wiele mogą się nauczyć także inni seniorzy. Uczymy się bowiem przez całe swoje życie. Człowiek dorosły może zrozumieć, iż poświęcenie czasu innej osobie, zrezygnowanie z czegoś, w dłuższej perspektywie czasu okazuje się nagrodą dla nas samych – opiekunów. Poprzez dar z samego siebie doskonalimy nasz charakter.

Opiekując się starszymi osobami, warto pamiętać, iż przechodzenie ostatniego etapu życia jest łatwiejsze, gdy nie pozostaje się samym. Podkreślają to słowa Cycerona: „brzemię lat jest lżejsze dla tego, kto czuje się szanowany i kochany przez młodych”^[12].

Istotę wspierania osób starszych najlepiej potwierdzają słowa „Synu, wspomagaj swego ojca w starości,/ nie zasmucaj go w jego życiu./ A jeśliby choćby rozum stracił, miej wyrozumiałość,/ nie pogardzaj nim, choć jesteś w pełni sił…/ Kto porzuca ojca swego, jest jak bluźnierca,/ a przeklęty przez Pana, kto pobudza do gniewu swą matkę (Syr 3,12-13.16)”^[13].

Bibliografia:

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, Wydaw. Pallottinum, Poznań 1994.
2. Kodeks cywilny. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Prawa konsumentów. Księgi wieczyste i hipoteka. Własność lokali. Spółdzielnie mieszkaniowe. Prawo prywatne międzynarodowe oraz inne akty prawe. 14. Wydanie, Wydaw. C. H. Beck, 2025, s. 238-290.
3. List do ludzi w podeszłym wieku. List Ojca Świętego Jana Pawła II. Watykan (01.10.1999), dostępny w Internecie: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/do_starszych_01101999.html [31.03.2025].
4. H. Olszewski, Wprowadzenie do psychologii rozwoju – okres późnej dorosłości, w: Gerontologopedia, red. W. Tłokiński, S. Milewski, K. Kaczorowska-Bray, Wydaw. Harmonia Universalis, Gdańsk 2018, s. 78-107.
5. U. Franke, Podręczny leksykon logopedyczny, Wydaw. Harmonia Universalis, Gdańsk 2014.

^[1] H. Olszewski, Wprowadzenie do psychologii rozwoju – okres późnej dorosłości, w: Gerontologopedia, red. W. Tłokiński, S. Milewski, K. Kaczorowska-Bray, Wydaw. Harmonia Universalis, Gdańsk 2018, s. 79.

^[2] U. Franke, Podręczny leksykon logopedyczny, Wydaw. Harmonia Universalis, Gdańsk 2014, s. 287.

^[3] Kodeks cywilny. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Prawa konsumentów. Księgi wieczyste i hipoteka. Własność lokali. Spółdzielnie mieszkaniowe. Prawo prywatne międzynarodowe oraz inne akty prawe. 14. Wydanie, Wydaw. C. H. Beck, 2025, s. 264.

^[4] List do ludzi w podeszłym wieku. List Ojca Świętego Jana Pawła II. Watykan (01.10.1999), dostępny w Internecie: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/do_starszych_01101999.html [31.03.2025].

^[5] Ibidem.

^[6] Ibidem.

^[7] Ibidem.

^[8] Katechizm Kościoła Katolickiego, Wydaw. Pallottinum, Poznań 1994, s. 503.

^[9] Ibidem, s. 505.

^[10] Ibidem, s. 512.

^[11] List do ludzi…, op. cit..

^[12] Ibidem.

^[13] Katechizm Kościoła Katolickiego, op. cit., s. 506.

Autorką artykułu Wspieranie osób starszych jest: Ewa Cieplińska-Truchan – Czytelniczka Portalu