Apteka nie może skutecznie uchylić się od pełnienia dyżurów nocnych i świątecznych wyłącznie poprzez wskazanie problemów kadrowych. Tak wynika z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który oddalił skargę przedsiębiorcy na uchwałę wyznaczającą aptekę do dyżurowania.
W ocenie sądu sam fakt, iż przedsiębiorca twierdził, iż nie dysponuje odpowiednią liczbą personelu i nie spełnia części kryteriów określonych w Prawie farmaceutycznym, nie wyklucza możliwości nałożenia na aptekę obowiązku pełnienia dyżurów. Wyrok może mieć istotne znaczenie dla właścicieli aptek, ponieważ potwierdza szerokie uprawnienia samorządów powiatowych po zmianie przepisów o dyżurach aptecznych.
Spór o dyżury apteczne w powiecie milickim
Sprawa dotyczyła uchwały Zarządu Powiatu Milickiego, który na 2026 rok wyznaczył sześć aptek do pełnienia dyżurów w porze nocnej oraz w dni wolne od pracy. Jedna z aptek objętych harmonogramem zaskarżyła uchwałę do sądu administracyjnego, domagając się stwierdzenia jej nieważności w części dotyczącej przypisanych jej dyżurów.
Prowadząca aptekę spółka twierdziła, iż nie spełnia przesłanek określonych w art. 94 ust. 7 Prawa farmaceutycznego. W szczególności wskazywała na brak odpowiedniej liczby pracowników pozwalających na realizację dodatkowych obowiązków związanych z dyżurami. Podnosiła także, iż w aptece nie są wykonywane badania diagnostyczne.
Zdaniem przedsiębiorcy złożone do powiatu oświadczenie powinno skutkować odstąpieniem od wyznaczenia placówki do dyżurowania. Organ samorządowy nie podzielił jednak tej argumentacji i utrzymał przyjęty harmonogram.
Nowe przepisy nie zniosły obowiązkowych dyżurów
W odpowiedzi na skargę powiat wskazał, iż przed podjęciem uchwały przeprowadzono analizę potrzeb mieszkańców oraz konsultacje z właścicielami aptek. Żadna placówka nie zgłosiła jednak gotowości do dobrowolnego pełnienia dyżurów nocnych i świątecznych. W tej sytuacji zarząd powiatu był zobowiązany do skorzystania z mechanizmu wyznaczenia aptek w trybie obligatoryjnym.
Sąd przypomniał, iż przepisy dotyczące dyżurów aptek zostały znowelizowane i zmieniły się od 1 stycznia 2024 roku. Celem nowelizacji Prawa farmaceutycznego było przede wszystkim zapewnienie mieszkańcom dostępu do leków oraz usług farmaceutycznych poza standardowymi godzinami pracy aptek. Na mocy tej nowelizacji zmieniono zasady wyznaczania dyżurów aptek ogólnodostępnych, dając pierwszeństwo zasadzie dobrowolności, zaś dopiero przy braku zgłoszeń, określono reguły wyznaczania przymusowego aptek i określono zasadę odpłatności tak wyznaczanych dyżurów ze środków NFZ.
Interes pacjentów ma najważniejsze znaczenie
W uzasadnieniu wyroku sąd zwrócił uwagę, iż organizacja pracy aptek musi uwzględniać nie tylko codzienne potrzeby mieszkańców, ale również sytuacje nadzwyczajne.
– Rozkład godzin pracy powinien zarówno być dostosowany do bieżących, codziennych potrzeb ludności na powszechnie wykonywane przez apteki ogólnodostępne usługi, świadczone w zwykłych warunkach jak i nie może pomijać sytuacji nadzwyczajnych, których częstotliwości występowania nie sposób przewidzieć – czytamy w orzeczeniu.
Według sądu właśnie zabezpieczenie potrzeb zdrowotnych mieszkańców stanowi podstawowy cel regulacji dotyczących dyżurów aptecznych. Dlatego organy samorządowe mają obowiązek podejmowania działań zapewniających ciągłość dostępu do produktów leczniczych także w porze nocnej oraz podczas świąt.
Problemy kadrowe są odpowiedzialnością właściciela apteki
Jednym z najważniejszych elementów wyroku jest ocena argumentu dotyczącego niedoborów personelu apteki. Sąd jednoznacznie wskazał, iż to przedsiębiorca prowadzący aptekę odpowiada za adekwatną organizację pracy placówki.
– Przyjęcie zatem odpowiednich rozwiązań, zapewniających adekwatną realizację ustawowych obowiązków, jest warunkiem prowadzenia działalności gospodarczej w sposób zgodny z prawem. Rzeczą podmiotu prowadzącego aptekę jest zatem takie dostosowanie wewnętrznych regulacji i taki sposób zarządzania apteką, by możliwe było wykonywanie nałożonych na nią obowiązków o charakterze publicznym – ocenił sąd.
Przypomniał również o obowiązującym art. 99b ust. 1 Prawa farmaceutycznego, zgodnie z którym podmiot prowadzący aptekę ma obowiązek zapewnienia odpowiedniej liczby farmaceutów i techników farmaceutycznych dostosowanej do zakresu działalności oraz godzin pracy apteki.
Kiedy powiat może wyznaczyć aptekę do dyżurowania?
Kluczową kwestią było wyjaśnienie, czy niespełnienie przesłanek wskazanych w art. 94 ust. 7 Prawa farmaceutycznego automatycznie wyklucza możliwość objęcia apteki obowiązkiem dyżurowania.
WSA uznał, iż nie. W ocenie sądu przepisy nakazują organowi uwzględnianie określonych okoliczności, ale nie tworzą bezwzględnego zakazu wyznaczenia apteki do dyżuru.
– choćby w przypadku niespełnienia przesłanek określonych w art. 94 ust. 7 u.p.f. oraz zaistnienia przesłanek określonych w art. 94 ust. 8 p.f. organ może wyznaczyć określoną aptekę do pełnienia dyżuru w trybie obligatoryjnym, a nie dobrowolnym, o ile będzie to niezbędne dla zabezpieczenia potrzeb ludności w porze nocnej oraz w dni wolne od pracy – ocenił WSA.
W praktyce oznacza to, iż samo oświadczenie przedsiębiorcy o trudnościach organizacyjnych nie musi przesądzać o zwolnieniu z obowiązku pełnienia dyżurów. Decydujące pozostają potrzeby mieszkańców oraz możliwość zapewnienia przez powiat odpowiedniej dostępności usług farmaceutycznych.
Sąd stanął po stronie powiatu
WSA pozytywnie ocenił sposób działania Zarządu Powiatu Milickiego. Z uzasadnienia wynika, iż organ przeprowadził wymagane analizy, gromadził oświadczenia przedsiębiorców, konsultował sprawę z organami nadzoru farmaceutycznego i dopiero po wyczerpaniu możliwości dobrowolnego ustalenia dyżurów zdecydował się na ich obowiązkowy podział pomiędzy apteki. Sąd podkreślił, iż w sytuacji braku zgłoszeń dobrowolnych samorząd nie miał alternatywy.
– Sąd podkreśla, iż w sytuacji gdy do pełnienia dyżurów dobrowolnie nie zgłosiła się żadna apteka, organ zobligowany był dyżury rozdzielić samodzielnie między apteki realizując ustawowy obowiązek – wskazał WSA.
Jednocześnie sąd uznał, iż powiat zachował zasadę proporcjonalności i nie faworyzował żadnego z przedsiębiorców.
– Organ podejmując zaskarżoną uchwałę zachował wszelkie kryteria ustawowe, uczynił to z zachowaniem zasady proporcjonalności przejawiającej się w dbałości, aby obowiązki o charakterze publicznym zostały nałożone na poszczególne podmioty w niezbędnym zakresie, bez nieuzasadnionego uprzywilejowania któregokolwiek z nich – czytamy w orzeczeniu.
Ważny sygnał dla rynku aptecznego
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę w całości, uznając uchwałę powiatu za zgodną z prawem. Wyrok stanowi istotną interpretację nowych przepisów dotyczących dyżurów aptecznych i wskazuje, iż interes pacjentów oraz zapewnienie dostępu do produktów leczniczych pozostają nadrzędnym celem ustawodawcy.
Dla właścicieli aptek orzeczenie oznacza, iż problemy kadrowe lub organizacyjne nie muszą stanowić wystarczającej podstawy do uniknięcia dyżurów. Z kolei dla samorządów jest potwierdzeniem, iż w przypadku braku dobrowolnych zgłoszeń mogą, a choćby powinny, korzystać z kompetencji do obowiązkowego wyznaczania aptek zapewniających mieszkańcom dostęp do leków przez całą dobę.
