Odmowa wydania produktu leczniczego to jedna z tych sytuacji, w których farmaceuta przy pierwszym stole musi umieć powiedzieć „nie”. Nie dlatego, iż chce utrudnić pacjentowi dostęp do leczenia, ale dlatego, iż przepisy w określonych przypadkach pozwalają, a niekiedy nakazują powstrzymać się od wydania produktu. Problem w tym, iż granica między uzasadnioną odmową a bezpodstawnym ograniczeniem prawa pacjenta do leku bywa w praktyce bardzo cienka.
Odmowa nie może być „widzimisię” farmaceuty
To pierwsza rzecz, o której warto pamiętać. Farmaceuta nie może odmówić wydania leku tylko dlatego, iż nie podoba mu się decyzja lekarza, pacjent jest niemiły albo farmaceuta uważa, iż dany preparat nie jest potrzebny. Odmowa musi mieć podstawę prawną i wynikać z konkretnej sytuacji.
Kluczowe znaczenie ma tutaj art. 96 ust. 5 ustawy – Prawo farmaceutyczne. Przepis wskazuje konkretne przesłanki, których wystąpienie pozwala farmaceucie lub technikowi farmaceutycznemu odmówić wydania produktu leczniczego, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego.
- Wydanie leku może zagrozić życiu lub zdrowiu pacjenta
To jedna z najważniejszych przesłanek. Zgodnie z art. 96 ust. 5 pkt 1 Prawa farmaceutycznego, farmaceuta lub technik farmaceutyczny może odmówić wydania produktu, o ile jego wydanie może zagrażać życiu lub zdrowiu pacjenta lub innych osób. W praktyce może chodzić o sytuację, w której farmaceuta dostrzega realne ryzyko związane ze sposobem zastosowania produktu, dawkowaniem albo okolicznościami, w jakich lek ma zostać użyty.
To nie oznacza oczywiście, iż farmaceuta może dowolnie „poprawiać” terapię lekarza. najważniejsze jest wystąpienie rzeczywistego zagrożenia oraz profesjonalna ocena konkretnej sytuacji.
Przy pierwszym stole szczególnie ważne jest więc zadanie kilku podstawowych pytań, jeżeli coś w realizacji recepty budzi niepokój. Czasem krótka rozmowa z pacjentem pozwala wyjaśnić pozorną nieprawidłowość. Innym razem potwierdza, iż wydanie produktu rzeczywiście mogłoby stworzyć zagrożenie.
- Podejrzenie wykorzystania leku w celu pozamedycznym
Kolejną przesłanką jest uzasadnione podejrzenie, iż produkt leczniczy może zostać zastosowany w celu pozamedycznym. W tym przypadku ustawodawca nie wymaga od farmaceuty udowodnienia, iż pacjent rzeczywiście zamierza wykorzystać lek w taki sposób. Istotne jest istnienie uzasadnionego podejrzenia.
To bardzo ważne rozróżnienie w codziennej pracy. Nie wystarczy samo przeczucie albo stereotyp dotyczący pacjenta. Farmaceuta powinien móc wskazać konkretne okoliczności, które uzasadniają jego wątpliwości.
- Wątpliwości dotyczące autentyczności recepty
Farmaceuta może odmówić wydania produktu również wtedy, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, iż recepta lub zapotrzebowanie nie są autentyczne.
To szczególnie istotne w przypadku recept papierowych, ale pojawienie się e-recept nie oznacza, iż problem autentyczności całkowicie zniknął.
Jeżeli farmaceuta ma uzasadnione podstawy, aby podejrzewać, iż dokument będący podstawą wydania produktu nie jest autentyczny, nie powinien ignorować tych sygnałów tylko dlatego, iż pacjent wywiera presję. To pokazuje, iż podejrzenie fałszerstwa nie jest zwykłym „nie wydam, bo coś mi się nie podoba”. Ustawa wiąże z taką sytuacją konkretne obowiązki między innymi zgłoszenie do odpowiednich instytucji.
- Recepta na lek recepturowy wymaga zmian, do których farmaceuta nie ma uprawnień
Kolejna sytuacja jest bardziej techniczna, ale w praktyce bardzo istotna.
Zgodnie z art. 96 ust. 5 pkt 2 lit. b Prawa farmaceutycznego, można odmówić wydania produktu, o ile konieczne jest dokonanie zmian składu leku recepturowego, do których farmaceuta albo technik farmaceutyczny nie posiada uprawnień, a jednocześnie nie ma możliwości porozumienia się z osobą uprawnioną do wystawiania recept.
Nie jest więc tak, iż farmaceuta musi za wszelką cenę wykonać każdy zapis recepty.
Jeżeli prawidłowe przygotowanie leku wymaga ingerencji wykraczającej poza kompetencje osoby wykonującej receptę, odmowa może być prawidłowym rozwiązaniem.
- Od sporządzenia leku recepturowego minęło co najmniej 6 dni
Prawo farmaceutyczne przewiduje także konkretną przesłankę czasową. Zgodnie z art. 96 ust. 5 pkt 2 lit. c, farmaceuta lub technik farmaceutyczny może odmówić wydania produktu, o ile od dnia jego sporządzenia upłynęło co najmniej 6 dni – w przypadku leku recepturowego sporządzonego na podstawie recepty.
To kolejny przykład sytuacji, w której pacjent może być przekonany, iż skoro lek został wykonany w aptece, to powinien zostać wydany niezależnie od upływu czasu. Tymczasem ustawodawca wprowadził tutaj wyraźną granicę.
- Receptę przedstawia osoba, która nie ukończyła 13 lat
Zgodnie z art. 96 ust. 5 pkt 2 lit. d Prawa farmaceutycznego, odmowa może nastąpić, gdy osoba przedstawiająca receptę do realizacji nie ukończyła 13. roku życia. To ważne rozróżnienie: nie chodzi o to, iż dziecko nie może otrzymać swojego leku. Chodzi o osobę, która przedstawia receptę do realizacji.
W praktyce warto więc zwracać uwagę na sytuacje, w których po lek na receptę przychodzi bardzo młody pacjent.
- Wątpliwości dotyczące wieku osoby, dla której wystawiono receptę
Kolejna przesłanka została określona w art. 96 ust. 5 pkt 2 lit. e Prawa farmaceutycznego.
Farmaceuta może odmówić wydania produktu, o ile zachodzi uzasadnione podejrzenie co do wieku osoby, dla której została wystawiona recepta. Ma to szczególne znaczenie w przypadku produktów, których stosowanie jest ograniczone wiekiem albo których wydanie określonej osobie może powodować dodatkowe ryzyko. Ponownie najważniejsze jest jednak słowo „uzasadnione”. Nie chodzi o dowolną ocenę farmaceuty, ale o sytuację, w której istnieją konkretne powody do powzięcia wątpliwości.
- Zablokowany numer recepty – tutaj odmowa jest obowiązkiem
Warto zwrócić uwagę również na art. 96 ust. 5b Prawa farmaceutycznego.
W tym przypadku ustawodawca nie pozostawia farmaceucie swobody decyzji. Przepis stanowi, iż farmaceuta i technik farmaceutyczny odmawia wydania produktu leczniczego, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego, o ile został on przepisany na recepcie, której unikalny numer identyfikujący został najpóźniej na dzień przed wydaniem zablokowany i zamieszczony w ogólnopolskiej bazie numerów recept zablokowanych prowadzonej przez NFZ.
A co z sytuacją, gdy pacjent naciska?
„Ale przecież lekarz mi to przepisał”.
„Realizowałem tę receptę w innej aptece”.
„Zawsze mi to wydawali”.
„Proszę tylko sprzedać, ja wiem, co robię”.
Takie argumenty mogą pojawić się przy pierwszym stole bardzo często. Nie zmieniają jednak faktu, iż farmaceuta ma własne obowiązki zawodowe. Realizacja recepty nie polega na bezrefleksyjnym wydaniu każdego produktu, który znalazł się na dokumencie. Farmaceuta musi ocenić, czy wydanie jest zgodne z przepisami i czy nie stwarza zagrożenia dla pacjenta.
Odmowa wydania to nie odmowa pomocy
To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Farmaceuta, który odmawia wydania leku z uwagi na bezpieczeństwo pacjenta albo podejrzenie nieprawidłowości, nie powinien automatycznie kończyć rozmowy słowami „nie wydam”.
W wielu sytuacjach można wyjaśnić przyczynę problemu, skontaktować się z lekarzem, zaproponować rozwiązanie zgodne z prawem albo wskazać pacjentowi, jakie działania może podjąć dalej.
Farmaceuta nie musi wydawać leku „za wszelką cenę”
Podstawowym przepisem, który każdy farmaceuta powinien mieć w pamięci, jest art. 96 ust. 5 Prawa farmaceutycznego. To właśnie on wskazuje najważniejsze sytuacje, w których farmaceuta lub technik farmaceutyczny może odmówić wydania produktu. Wśród nich znajdują się m.in. zagrożenie życia lub zdrowia, uzasadnione podejrzenie pozamedycznego zastosowania produktu, brak autentyczności recepty, problemy dotyczące wykonania leku recepturowego oraz określone sytuacje związane z wiekiem pacjenta.
Najważniejsza zasada dla farmaceuty, przy pierwszym stole, jest więc prosta: odmowa nie może być wygodnym sposobem na rozwiązanie trudnej rozmowy z pacjentem. Musi wynikać z konkretnej przesłanki ustawowej i być możliwa do obrony na gruncie obowiązujących przepisów.
