Uczniowie z niepełnosprawnościami bez prawa do samorządu? RPO pyta Ministerstwo Edukacji

Rzecznik Praw Obywatelskich bada sprawę przepisów, które wyłączają część uczniów z niepełnosprawnościami z możliwości działania w samorządzie uczniowskim. Biuro RPO zwróciło się do Ministerstwa Edukacji Narodowej z pytaniem, czy resort planuje zmianę obowiązującego rozporządzenia.

Postępowanie wyjaśniające zostało wszczęte po otrzymaniu wniosku, którego autor zwrócił uwagę na sytuację uczniów placówek przeznaczonych między innymi dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym.

Zdaniem wnioskodawcy obowiązujące przepisy ograniczają prawa tych osób, odbierając im możliwość reprezentowania własnego środowiska oraz współdecydowania o sprawach dotyczących życia szkolnego.

Samorządu nie tworzy się w części placówek specjalnych

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 26 lipca 2018 roku w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego, samorządy nie działają w określonych placówkach publicznych. Rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 85 ust. 8 ustawy Prawo oświatowe.

Na liście znalazły się między innymi szkoły specjalne dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze i wychowawcze przeznaczone dla tej grupy uczniów, a także ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze.

W praktyce oznacza to, iż uczniowie tych placówek nie mają zapewnionej takiej samej możliwości tworzenia własnej reprezentacji jak ich rówieśnicy uczęszczający do większości pozostałych szkół.

Samorząd uczniowski nie jest tymczasem wyłącznie organizatorem szkolnych dyskotek, konkursów czy uroczystości. Powinien być również miejscem, w którym uczniowie uczą się odpowiedzialności, wyrażania własnego zdania, reprezentowania innych oraz wpływania na otoczenie, w którym spędzają znaczną część dnia.

Organizacje domagały się zmiany przepisów

Problem został poruszony podczas konsultacji publicznych projektu nowelizacji Prawa oświatowego, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw, oznaczonego numerem UD222.

Zastrzeżenia zgłosiły między innymi Rzeczniczka Praw Dziecka oraz organizacje pozarządowe. Zwracały uwagę, iż proponowane rozwiązania mogą utrzymać wykluczenie części uczniów z prawa do reprezentacji i współdecydowania o sprawach, które bezpośrednio ich dotyczą.

Wśród zgłaszanych postulatów znalazło się wprowadzenie obowiązku tworzenia samorządów uczniowskich również w placówkach przeznaczonych dla uczniów z niepełnosprawnościami.

Ministerstwo Edukacji wyjaśniło wówczas, iż określenie szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego, nie jest regulowane bezpośrednio w ustawie, ale w rozporządzeniu. Resort wskazywał również, iż zmiana art. 85 ust. 8 Prawa oświatowego miała jedynie charakter językowy i stylistyczny.

Jednocześnie ministerstwo zapowiedziało rozważenie nowelizacji samego rozporządzenia. Do tej zapowiedzi odnosi się obecne wystąpienie Biura RPO.

RPO oczekuje stanowiska resortu

Zastępca dyrektora Zespołu do spraw Równego Traktowania w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich Anna Mikołajczyk zwróciła się do dyrektor Departamentu Edukacji Włączającej MEN Aliny Sarneckiej o informację, czy resort rzeczywiście planuje zmianę przepisów.

Biuro RPO poprosiło również o przedstawienie stanowiska ministerstwa w sprawie modyfikacji listy szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego. Szczególne znaczenie ma przy tym zgodność polskich regulacji ze zobowiązaniami wynikającymi z Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

Rzecznik nie przesądza na tym etapie, iż przepisy są niezgodne z prawem. Prowadzone postępowanie ma wyjaśnić, czy obecne rozwiązania są uzasadnione oraz czy ministerstwo zamierza je zmienić.

Prawo do zabierania głosu

Sprawa dotyczy czegoś więcej niż samego istnienia samorządu uczniowskiego. Chodzi o to, czy uczniowie z niepełnosprawnościami powinni mieć możliwość wypowiadania się w sprawach własnej szkoły, przedstawiania potrzeb i uczestniczenia w podejmowaniu decyzji na zasadach dostosowanych do ich możliwości.

Niepełnosprawność intelektualna nie oznacza przecież, iż młody człowiek nie ma własnego zdania, potrzeb ani prawa do bycia wysłuchanym. W części placówek działalność samorządu mogłaby wymagać większego wsparcia nauczycieli, wychowawców lub specjalistów. Nie musi to jednak oznaczać całkowitej rezygnacji z uczniowskiej reprezentacji.

Odpowiedź Ministerstwa Edukacji Narodowej pokaże, czy resort zamierza pozostawić obecne rozwiązania, czy też otworzy uczniom placówek specjalnych drogę do większego udziału w życiu ich szkół.