W wieloletnim badaniu ACTIVE analizowano, czy różne formy treningu poznawczego mogą wpływać na ryzyko rozwoju otępienia u osób starszych. W projekcie przez około 20 lat obserwowano blisko 3000 uczestników, którzy brali udział w różnych programach ćwiczeń umysłowych. Wyniki wskazały, iż szczególnie korzystny okazał się trening szybkości przetwarzania informacji. Polegał on na ćwiczeniach poprawiających uwagę wzrokową oraz szybkość reagowania na bodźce.
Trening funkcji poznawczych u osób starszych – badanie
Badanie ACTIVE było wieloośrodkowym, randomizowanym badaniem kontrolowanym (RCT) z pojedynczą ślepą próbą. Zostało przeprowadzone w reprezentatywnej grupie 2802 osób w wieku 65 lat i starszych. Jego celem było określenie, czy ustrukturyzowany trening funkcji poznawczych może w długiej perspektywie zmniejszać ryzyko wystąpienia otępienia.
Uczestników losowo przydzielono do jednej z czterech grup: treningu szybkości przetwarzania informacji (ćwiczenia zwiększające tempo analizy bodźców wzrokowych), treningu pamięci (nauka strategii zapamiętywania i mnemotechnik), treningu rozumowania (rozwijanie umiejętności logicznego rozwiązywania problemów) lub grupy kontrolnej, która nie otrzymywała interwencji. Podstawowy program treningowy obejmował 10 sesji trwających 60–75 minut. U uczestników z wysoką frekwencją dodatkowo przeprowadzono sesje przypominające (tzw. booster) po 11 i 35 miesiącach, aby utrwalić efekty treningu.
Unikalnym elementem badania było połączenie danych z eksperymentu z rejestrami Medicare. Umożliwiło to obserwację uczestników przez okres do 20 lat. Diagnozy otępienia identyfikowano dzięki algorytmu CCW, opartego na kodach ICD. Charakteryzuje się on wysoką czułością i swoistością (około 85–90%).
Z analizy wykluczono osoby z początkowymi zaburzeniami poznawczymi oraz uczestników objętych programem Medicare Advantage, ze względu na niepełną dokumentację medyczną. Ostateczna próba analityczna obejmowała 2021 osób. Analizy statystyczne skorygowano o najważniejsze czynniki ryzyka otępienia. Należał do nich wiek, poziom wykształcenia, status socjoekonomiczny oraz czynniki sercowo-naczyniowe (nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i wskaźnik BMI).
Wyniki badania ACTIVE: Wpływ treningu poznawczego na otępienie
Wyniki badania wskazują na wyraźne różnice między samym podstawowym treningiem poznawczym a treningiem wzmocnionym dodatkowymi sesjami przypominającymi (booster). Sam program podstawowy obejmował 10 sesji treningowych. W jego przypadku zaobserwowano jedynie tendencję do rzadszego występowania otępienia w porównaniu z grupą kontrolną, w której rozwinęło się ono u 48,7% uczestników. Różnice te nie osiągnęły jednak istotności statystycznej.
Najbardziej wyraźne efekty zaobserwowano w przypadku treningu szybkości przetwarzania informacji. U osób, które oprócz podstawowego programu uczestniczyły również w sesjach przypominających, ryzyko rozwoju otępienia było o 26% niższe w porównaniu z grupą kontrolną. Co istotne, wyniki tej grupy były także o 19% lepsze niż wśród uczestników, którzy wykonywali trening szybkości, ale nie korzystali z dodatkowych sesji wzmacniających.
W przypadku treningu pamięci oraz treningu rozumowania dodatkowe sesje przypominające nie przyniosły statystycznie istotnych korzyści w zakresie zmniejszenia ryzyka rozwoju otępienia związanego z chorobami neurodegeneracyjnymi.
Analiza wykazała również, iż wiek rozpoczęcia treningu zwykle nie wpływał znacząco na jego skuteczność. Pewien wyjątek zaobserwowano w grupie treningu pamięci. Osoby, które rozpoczęły ćwiczenia wcześniej, między 65. a 74. rokiem życia, wykazywały nieco większe korzyści. Wynik ten miał jednak charakter trendu statystycznego, znajdując się na granicy istotności.
Dlaczego trening szybkości przetwarzania okazał się najskuteczniejszy?
Badacze wskazują kilka możliwych powodów, dla których trening szybkości przetwarzania informacji przyniósł najlepsze efekty w zmniejszaniu ryzyka otępienia w porównaniu z treningiem pamięci czy rozumowania.
Po pierwsze, ćwiczenia szybkości miały charakter adaptacyjny i były realizowane na komputerze. Oprogramowanie automatycznie dostosowywało poziom trudności do możliwości uczestnika. Gdy zadania były wykonywane poprawnie, stawały się bardziej wymagające. Taki model treningu wymuszał ciągłą aktywność poznawczą i stymulował tworzenie nowych połączeń neuronalnych.
Po drugie, trening ten angażował przede wszystkim pamięć proceduralną. Jest ona odpowiedzialna za zautomatyzowane umiejętności, podobnie jak w przypadku nauki jazdy na rowerze czy prowadzenia samochodu. W przeciwieństwie do tego trening pamięci i rozumowania koncentrował się głównie na świadomych strategiach poznawczych. Te natomiast mogą być mniej trwałe w długiej perspektywie.
Istotną rolę mogła również odegrać poprawa podzielności uwagi i szybkości reakcji. Trening szybkości uczył mózg jednoczesnego przetwarzania wielu informacji. To natomiast może przekładać się na lepsze funkcjonowanie w codziennych sytuacjach wymagających szybkiej oceny bodźców.
Badanie pokazało także, iż sam podstawowy program treningowy nie był wystarczający, aby uzyskać wyraźny efekt ochronny. Obniżenie ryzyka otępienia zaobserwowano przede wszystkim u osób, które po ukończeniu podstawowego kursu uczestniczyły dodatkowo w sesjach przypominających po około roku i trzech latach. Sugeruje to, iż podobnie jak w przypadku aktywności fizycznej czy farmakoterapii, regularne powtarzanie treningu jest najważniejsze dla utrzymania jego efektów.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Alzheimer’s & Dementia: Translational Research and Clinical Interventions.
