Spadek libido, przewlekłe zmęczenie, utrata siły mięśniowej, problemy z koncentracją i pogorszenie nastroju. Takie objawy mogą mieć wiele przyczyn, ale czasami wskazują na niedobór testosteronu. Wbrew obiegowym opiniom problem dotyczy nie tylko starszych mężczyzn. Może pojawić się również u młodych – z chorobami jąder, przysadki mózgowej czy podwzgórza.
Testosteron kojarzy się przede wszystkim z męską sprawnością seksualną, siłą i budową mięśni. Jego rola jest jednak znacznie szersza. Hormon ten uczestniczy w regulacji funkcji rozrodczych, wpływa na utrzymanie masy mięśniowej i kostnej, produkcję krwinek czerwonych oraz samopoczucie. jeżeli organizm produkuje go zbyt mało, konsekwencje mogą obejmować zarówno sferę seksualną, jak i ogólny stan zdrowia.
Nie każdy spadek stężenia wymaga jednak podawania hormonu. Podstawą leczenia jest ustalenie przyczyny problemu, potwierdzenie niedoboru i ocena, czy pacjent odniesie korzyść z terapii.
Czym jest hipogonadyzm i dlaczego organizm potrzebuje testosteronu?
Hipogonadyzm to zaburzenie, w którym gonady, czyli jądra u mężczyzn lub jajniki u kobiet, nie wytwarzają odpowiedniej ilości hormonów płciowych lub nie realizują prawidłowo swoich funkcji. U mężczyzn jednym z najważniejszych objawów jest niedobór testosteronu.
Specjaliści rozróżniają dwa podstawowe rodzaje hipogonadyzmu:
- Hipogonadyzm pierwotny – problem znajduje się w jądrach, które nie produkują wystarczającej ilości testosteronu mimo odpowiedniej stymulacji hormonalnej.
- Hipogonadyzm wtórny – przyczyna leży w podwzgórzu lub przysadce mózgowej. Struktury te odpowiadają za wysyłanie sygnałów pobudzających jądra do produkcji hormonów.
Możliwa jest również sytuacja, w której stężenie testosteronu obniża się w związku z otyłością, chorobami przewlekłymi, stosowaniem niektórych leków lub innymi czynnikami wpływającymi na funkcjonowanie osi hormonalnej.
Testosteron odpowiada m.in. za rozwój męskich cech płciowych, podtrzymywanie libido, wspomaganie produkcji plemników, utrzymanie masy mięśniowej i mineralizacji kości. Uczestniczy także w regulacji produkcji czerwonych krwinek. Dlatego długotrwały, rzeczywisty niedobór może mieć konsekwencje wykraczające daleko poza życie intymne.
Kiedy u mężczyzny może pojawić się niedobór testosteronu?
Przyczyn jest wiele. Niektóre są związane z wrodzonymi zaburzeniami, inne z przebytymi chorobami, leczeniem lub zmianami metabolicznymi.
1. Choroby i uszkodzenia jąder
Do przyczyn hipogonadyzmu pierwotnego należą:
- zespół Klinefeltera i inne zaburzenia genetyczne wpływające na rozwój jąder,
- wnętrostwo, zwłaszcza jeżeli nie zostało odpowiednio wcześnie leczone,
- zapalenie jąder, m.in. w przebiegu świnki,
- urazy jąder i ich uszkodzenia,
- skręt jądra z następczym uszkodzeniem tkanki,
- leczenie onkologiczne, w tym chemioterapia i radioterapia obejmująca okolice jąder,
- usunięcie obu jąder, np. z powodu nowotworu.
W takich sytuacjach problem może dotyczyć mężczyzn w różnym wieku, także młodych. Utrata funkcji jąder może oznaczać konieczność długotrwałego, a niekiedy dożywotniego uzupełniania testosteronu.
2. Choroby przysadki mózgowej i podwzgórza
Drugą grupę stanowią zaburzenia sterowania produkcją hormonów. Mogą być związane z guzami przysadki, uszkodzeniami okolicy podwzgórza, przebytymi operacjami lub napromienianiem, a także niektórymi chorobami zapalnymi i naciekowymi. Znaczenie mają również zaburzenia wydzielania gonadotropin, czyli hormonów LH i FSH, które regulują pracę jąder.
W niektórych przypadkach przyczyną jest hiperprolaktynemia, czyli podwyższone stężenie prolaktyny. Nadmiar tego hormonu może hamować działanie osi podwzgórze – przysadka – gonady i prowadzić do obniżenia testosteronu oraz zaburzeń seksualnych.
Leczenie zależy od przyczyny. Niekiedy wystarczy usunąć lub opanować chorobę podstawową. W innych przypadkach konieczna jest terapia hormonalna.
3. Otyłość, cukrzyca i inne choroby przewlekłe
Niskie stężenie testosteronu częściej obserwuje się u mężczyzn z otyłością, cukrzycą typu 2, zespołem metabolicznym i niektórymi chorobami przewlekłymi. W takich przypadkach mechanizm może być złożony. Nadmiar tkanki tłuszczowej, zaburzenia metaboliczne i zmiany w regulacji hormonalnej mogą wpływać na stężenie testosteronu. Jednocześnie niski poziom hormonu może sprzyjać zmniejszeniu masy mięśniowej i zwiększeniu udziału tkanki tłuszczowej. Powstaje w ten sposób błędne koło, które wymaga kompleksowego podejścia do zdrowia pacjenta.
Hipogonadyzm dotyczy powyżej 50 procent otyłych mężczyzn. W tkance tłuszczowej testosteron zmienia się w estradiol, który hamuje wydzielanie testosteronu i może być przyczyną zaburzeń seksualnych
– podkreśla prof. Dariusz Kałka, kardiolog i androlog z Centrum Zdrowia Mężczyzny we Wrocławiu oraz Katedry Fizjoterapii w Chorobach Wewnętrznych i Onkologii AWF im. Polskich Olimpijczyków we Wrocławiu, autor książek „Mężczyzna pod presją” i „Testosteron”.
Uwaga! Samo rozpoznanie otyłości lub cukrzycy nie oznacza wskazania do podawania testosteronu. Leczenie hormonalne nie jest również zalecane wyłącznie po to, aby poprawić kontrolę glikemii.
4. Leki i inne czynniki
Produkcję testosteronu mogą zaburzać niektóre leki, w tym opioidy i glikokortykosteroidy stosowane w określonych dawkach i przez dłuższy czas.
Na funkcjonowanie osi hormonalnej wpływają także ciężkie choroby, niedożywienie, znaczny deficyt energetyczny oraz nadmierny wysiłek fizyczny połączony z niewystarczającą regeneracją.
W części tych sytuacji obniżenie testosteronu może być odwracalne po wyleczeniu choroby, zmianie leczenia lub usunięciu czynnika wywołującego zaburzenia.
Kto jest najbardziej narażony na niski poziom testosteronu?
Nie ma jednej grupy wiekowej, w której hipogonadyzm występuje wyłącznie. Ryzyko zależy przede wszystkim od przyczyny. Jednak szczególnej uwagi wymagają:
- mężczyźni po leczeniu nowotworów jąder lub innych chorób wymagających chemioterapii albo radioterapii,
- pacjenci z chorobami przysadki i podwzgórza,
- mężczyźni z otyłością i zaburzeniami metabolicznymi,
- osoby długotrwale przyjmujące leki mogące zaburzać gospodarkę hormonalną,
- pacjenci z niepłodnością, zmniejszeniem objętości jąder lub zaburzeniami dojrzewania płciowego,
- starsi mężczyźni, u których występują objawy mogące wskazywać na niedobór hormonów.
Wiek ma znaczenie, ale nie powinien być jedynym kryterium. Samo ukończenie 50. czy 60. roku życia nie stanowi wskazania do terapii testosteronem.
Jakie objawy może powodować niedobór testosteronu?
Obraz kliniczny zależy m.in. od tego, kiedy pojawił się niedobór, jak bardzo obniżone jest stężenie hormonu i jaka choroba go wywołała.
1. Objawy seksualne i problemy z płodnością
Do charakterystycznych objawów należą:
- zmniejszenie libido,
- ograniczenie spontanicznych erekcji, w tym porannych,
- zaburzenia erekcji,
- zmniejszenie objętości jąder w niektórych postaciach hipogonadyzmu,
- obniżenie produkcji plemników i problemy z płodnością.
Nie wszystkie te objawy muszą występować jednocześnie. Zaburzenia erekcji mogą mieć również przyczyny naczyniowe, neurologiczne, psychologiczne lub polekowe.
2. Zmiany w wyglądzie i sprawności fizycznej
Niedobór testosteronu może prowadzić do zmniejszenia masy i siły mięśniowej, wzrostu udziału tkanki tłuszczowej, osłabienia owłosienia ciała oraz obniżenia mineralizacji kości. W dłuższej perspektywie może zwiększać ryzyko osteoporozy i złamań.
3. Zmęczenie, nastrój i koncentracja
Niektórzy pacjenci zgłaszają przewlekłe zmęczenie, obniżenie motywacji, gorszą koncentrację, drażliwość i pogorszenie nastroju. Są to jednak objawy nieswoiste. Mogą wynikać m.in. z depresji, niedokrwistości, zaburzeń snu, niedoczynności tarczycy, stresu lub innych chorób. Nie można na ich podstawie samodzielnie rozpoznać niedoboru testosteronu.
Co się dzieje, jeżeli hipogonadyzm pozostaje nieleczony?
Konsekwencje zależą od wieku pacjenta, stopnia niedoboru i czasu jego trwania. U chłopców niedobór testosteronu może zaburzać dojrzewanie płciowe i rozwój wtórnych cech płciowych. U dorosłych mężczyzn może prowadzić do utraty masy mięśniowej, osłabienia kości, zaburzeń seksualnych, niedokrwistości i obniżenia jakości życia.
Może również współwystępować z zaburzeniami metabolicznymi. Nie oznacza to jednak, iż niski testosteron jest zawsze ich pierwotną przyczyną. Zależności między gospodarką hormonalną, otyłością, cukrzycą i chorobami sercowo-naczyniowymi są złożone.
Właściwe rozpoznanie ma znaczenie zarówno dla łagodzenia objawów, jak i dla wykrycia choroby, która doprowadziła do niedoboru.
Jak diagnozuje się niedobór testosteronu?
Podstawą jest połączenie objawów klinicznych z wynikami badań laboratoryjnych. Zgodnie z wytycznymi Endocrine Society rozpoznanie hipogonadyzmu u mężczyzny powinno opierać się na występowaniu odpowiednich objawów oraz jednoznacznie i powtarzalnie obniżonym stężeniu testosteronu.
Najczęściej postępowanie obejmuje:
- Oznaczenie testosteronu całkowitego rano. Badanie wykonuje się zwykle na czczo, z uwzględnieniem zaleceń laboratorium.
- Powtórzenie oznaczenia. Pojedynczy niski wynik nie wystarcza do postawienia rozpoznania niedoboru testosteronu.
- Ocenę LH i FSH. Pomaga ustalić, czy problem dotyczy przede wszystkim jąder, czy regulacji hormonalnej przez przysadkę i podwzgórze.
- Dodatkowe badania zależne od sytuacji. Lekarz może zlecić m.in. oznaczenie prolaktyny, SHBG, testosteronu wolnego, morfologię krwi lub badania oceniające funkcję tarczycy.
- Diagnostykę przyczyny. W zależności od wyników może być konieczna dalsza ocena endokrynologiczna, andrologiczna lub urologiczna.
Nie zaleca się rutynowego oznaczania testosteronu u wszystkich mężczyzn bez objawów. Badanie powinno wynikać z przesłanek klinicznych.
Na czym polega leczenie testosteronem?
Jeżeli hipogonadyzm został potwierdzony, lekarz ocenia możliwość leczenia przyczynowego lub zastępczego.
W zależności od sytuacji stosuje się preparaty testosteronu w postaci iniekcji, żeli lub innych dostępnych postaci farmaceutycznych. Celem jest uzyskanie odpowiedniego stężenia hormonu i złagodzenie objawów niedoboru, przy jednoczesnym monitorowaniu bezpieczeństwa.
Badania pokazują, iż w trakcie terapii testosteronem zwiększa się objętość mięśni tułowia i dna miednicy – efekt zależy od dawki i stężenia testosteronu we krwi
– przypomina prof. Dariusz Kałka.
Jednak nie każdy pacjent potrzebuje terapii zastępczej. jeżeli niski poziom testosteronu wynika z odwracalnych czynników, podstawą może być leczenie choroby towarzyszącej, redukcja masy ciała, poprawa jakości snu lub modyfikacja farmakoterapii pod nadzorem lekarza.
Czy testosteron może wpływać na płodność?
Podawanie testosteronu z zewnątrz hamuje wydzielanie hormonów LH i FSH, które są niezbędne do prawidłowej produkcji plemników. W konsekwencji terapia może znacznie ograniczyć spermatogenezę, a choćby doprowadzić do czasowego zahamowania produkcji plemników. Dlatego mężczyźni planujący potomstwo powinni poinformować o tym lekarza przed rozpoczęciem leczenia.
W zależności od przyczyny hipogonadyzmu i planów prokreacyjnych można rozważyć inne metody leczenia, ukierunkowane na pobudzenie własnej produkcji testosteronu i plemników.
Czy terapia testosteronem jest bezpieczna?
Na pewno wymaga kontroli lekarskiej. Przed rozpoczęciem leczenia i w jego trakcie ocenia się m.in. stężenie testosteronu, morfologię krwi z hematokrytem oraz ryzyko chorób prostaty.
Do istotnych przeciwwskazań lub sytuacji wymagających szczególnej ostrożności należą m.in.:
- niektóre nowotwory hormonozależne,
- podwyższony hematokryt,
- nieleczony ciężki bezdech senny,
- niektóre choroby układu krążenia oraz
- planowanie płodności w najbliższym czasie.
Dobór preparatu, dawki i częstotliwości kontroli należy do lekarza. Samodzielne przyjmowanie hormonu może prowadzić do powikłań i utrudniać późniejszą ocenę naturalnej gospodarki hormonalnej.
Andropauza czy hipogonadyzm? Co naprawdę oznacza spadek testosteronu z wiekiem?
Określenie „andropauza” jest powszechnie używane do opisania zmian zachodzących u mężczyzn w średnim i starszym wieku. Bywa nazywane męskim odpowiednikiem menopauzy. Porównanie to ma jednak ograniczenia. U kobiet menopauza jest określonym etapem biologicznym związanym z trwałym ustaniem miesiączkowania. U mężczyzn nie występuje analogiczny, nagły i powszechny moment zakończenia funkcji rozrodczych.
Stężenie testosteronu może obniżać się stopniowo wraz z wiekiem, ale tempo tych zmian jest indywidualne. Nie każdy starszy mężczyzna ma niedobór hormonu, a nie u każdego z niskim wynikiem występują objawy wymagające leczenia. Dlatego w praktyce klinicznej bardziej precyzyjne jest określenie „hipogonadyzm”, jeżeli spełnione są kryteria rozpoznania. W przypadku mężczyzn z objawami i niskim stężeniem testosteronu, u których nie stwierdza się jednoznacznej choroby jąder lub przysadki, można rozważać związany z wiekiem lub czynnikami metabolicznymi niedobór androgenów.
Nie oznacza to, iż termin „andropauza” jest całkowicie pozbawiony znaczenia w języku potocznym. Nie powinien jednak zastępować diagnozy. Zmęczenie, zaburzenia snu, przyrost masy ciała czy spadek libido u dojrzałego mężczyzny mogą wynikać z wielu przyczyn. Przypisywanie ich automatycznie „męskiemu przekwitaniu” może opóźnić rozpoznanie innych chorób.
Testosteron u kobiet. Czy niedobór tego hormonu ma znaczenie?
Testosteron jest kojarzony z mężczyznami, ale występuje również w organizmie kobiety. Wytwarzają go jajniki i nadnercza, a część androgenów powstaje także w wyniku przemian innych hormonów.
U kobiet testosteron uczestniczy m.in. w regulacji funkcji seksualnych i wpływa na niektóre procesy metaboliczne. Jego stężenie jest jednak znacznie niższe niż u mężczyzn, a zależności pomiędzy poziomem hormonu a objawami są bardziej złożone.
Kiedy poziom testosteronu u kobiet może się obniżyć?
Do sytuacji, w których może dochodzić do zmniejszenia produkcji androgenów, należą:
- naturalne starzenie się i zmiany hormonalne związane z menopauzą,
- obustronne usunięcie jajników,
- niektóre choroby przysadki lub nadnerczy,
- zaburzenia wpływające na funkcjonowanie jajników,
- niektóre terapie farmakologiczne, w tym leczenie hamujące produkcję hormonów płciowych.
Nie oznacza to jednak, iż każda kobieta po menopauzie ma klinicznie istotny niedobór testosteronu albo iż wymaga uzupełniania hormonu.
Jakie objawy mogą towarzyszyć obniżeniu androgenów?
Kobiety mogą zgłaszać obniżenie pożądania seksualnego, zmniejszenie energii lub pogorszenie samopoczucia. Objawy te nie są jednak swoiste dla niedoboru testosteronu. Na libido i funkcje seksualne wpływają m.in. estrogeny, stan zdrowia, relacje partnerskie, stres, zaburzenia nastroju, jakość snu, przyjmowane leki i choroby przewlekłe.
Dlatego nie można na podstawie samego zmniejszenia libido rozpoznać niedoboru testosteronu. Nie istnieje również powszechnie uznany zespół niedoboru androgenów u zdrowych kobiet, którego diagnozę można byłoby postawić wyłącznie na podstawie wyniku badania.
Czy kobietom podaje się testosteron?
W określonych okolicznościach terapia testosteronem może być rozważana u kobiet po menopauzie z utrzymującym się zaburzeniem pożądania seksualnego, jeżeli powoduje ono cierpienie lub istotne pogorszenie jakości życia, a po ocenie klinicznej inne możliwe przyczyny zostały odpowiednio uwzględnione.
Nie jest to jednak uniwersalne leczenie spadku libido, zmęczenia, zaburzeń pamięci, osteoporozy czy pogorszenia samopoczucia. Stężenie testosteronu we krwi nie pozwala samo w sobie przewidzieć, czy kobieta odniesie korzyść z terapii.
Podawanie hormonu wymaga specjalistycznej oceny i monitorowania. Nadmierna ekspozycja na testosteron może powodować m.in. trądzik, nadmierne owłosienie, wypadanie włosów typu androgenowego i inne objawy nadmiaru androgenów. Dane dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa terapii u kobiet pozostają ograniczone.
Kiedy warto zgłosić się do lekarza?
Konsultacji wymaga przede wszystkim:
- utrzymujące się obniżenie libido,
- zaburzenia erekcji,
- niepłodność,
- niewyjaśnione osłabienie,
- utrata masy mięśniowej,
- złamania niskoenergetyczne,
- inne objawy mogące wskazywać na zaburzenia hormonalne.
W zależności od sytuacji pierwszym krokiem może być konsultacja lekarza rodzinnego, endokrynologa, androloga lub urologa.
Najważniejsze jest ustalenie przyczyny objawów. Prawidłowo rozpoznany hipogonadyzm można leczyć, ale terapia testosteronem – refundowana od 1 października 2026 r. przez NFZ – powinna być stosowana u pacjentów, u których istnieją ku temu medyczne wskazania, z uwzględnieniem możliwych korzyści, ryzyka i planów dotyczących płodności.
