Terapia celowana molekularnie. Onkologia personalizowana

Dzięki dynamicznemu rozwojowi genetyki, rośnie poziom wiedzy o biologii nowotworów. Odkrywane są specyficzne zaburzenia genetyczne będące przyczyną poszczególnych nowotworów. Badania nastawione są na poszukiwanie leków celujących bezpośrednio w zmianę genetyczną. Terapia celowana molekularnie, zwana personalizowaną, przyczyniła się do ogromnego postępu w leczeniu nowotworów złośliwych.

Leczenie celowane nowotworów (ukierunkowane molekularnie) wpisuje się w ramy tzw. medycyny personalizowanej, a więc takiej, która oparta jest na znajomości patogenezy molekularnej zmian u pojedynczego pacjenta, co pozwala na optymalizację i indywidualizację leczenia. Wiedza ta pozwala na dostosowanie i zastosowanie terapii celowanej, ukierunkowanej na zablokowanie kluczowego mechanizmu w rozwoju choroby.

Terapie celowane molekularnie – leczenie personalizowane

W ostatnich dekadach dokonał się przełom w sposobie, w jaki ludzkość rozwija nowe farmaceutyki. Przedtem, wśród związków chemicznych obecnych w naturze i ich pochodnych, żmudnie poszukiwano cząsteczek o pożądanym wpływie na organizm pacjenta. Jedynie bardzo niewielki procent przeszukiwanych substancji spełniał pokładane w nich nadzieję, proces ten więc był bardzo długotrwały. Ponadto często owocował terapiami, które – co prawda stosowano w praktyce klinicznej – jednak bez pełnego zrozumienia mechanizmu, w jakim przynoszą one pożądane efekty.

Przełom w rozwoju farmaceutyków miał 3 składowe:

• postęp w rozumieniu biologii molekularnej komórki umożliwił identyfikację konkretnych zaburzeń w biochemii komórki, leżących u podstawy chorób;
• postęp w rozumieniu i komputerowej symulacji reakcji między złożonymi cząsteczkami organicznymi umożliwił projektowanie leków, które zmieniają konkretny punkt biochemii komórki w pożądany sposób;
• postęp w syntezie chemicznej umożliwił opracowanie procesów produkcyjnych dla tak zaprojektowanych cząsteczek

Dziś już nie szuka się istniejącej cząsteczki o pożądanych adekwatnościach. Dziś identyfikuje się zaburzenie, które powtarzalnie występuje w komórkach
dotkniętych chorobą, a następnie – od podstaw tworzy cząsteczkę, która potrafi dotrzeć do takich komórek i korzystnie wpłynąć na przebieg
patologicznie zmienionej reakcji chemicznej. Terapie rozwinięte tym nowym sposobem, noszą nazwę „molekularnie ukierunkowanych” lub „celowanych”.

W onkologii leki molekularnie ukierunkowane przyniosły długo oczekiwaną zmianę, ponieważ terapie nie tylko stały się efektywniejsze, ale również bardziej przyjazne dla pacjenta, łatwiejsze w przyjmowaniu, z korzystniejszym profilem działań niepożądanych.

Oczywiście nie obyło się też bez trudności, ponieważ nowotwory są molekularnie zróżnicowane. Oznacza to, iż zaburzenie molekularne, w które celuje dany lek, nie zawsze jest obecne w nowotworze u konkretnego pacjenta.

Zastosowanie leku trzeba poprzedzić odpowiednią diagnostyką molekularną, która jest skomplikowana, niekiedy wieloetapowa i wciąż nie należy do tanich. Bez dobrej jakości diagnostyki molekularnej – wykonywanej na nowoczesnym sprzęcie, przez odpowiednio doświadczony personel, w certyfikowanym laboratorium, z wdrożonymi programami kontroli jakości – niemożliwe jest skorzystanie z dobrodziejstw terapii celowanej, gdyż niemożliwe jest dobranie odpowiedniego leku do odpowiedniego pacjenta.

Terapia celowana raka – jak działa?

Terapia celowana molekularnie raka (personalizowana) stanowi nową i obiecującą formę terapii onkologicznej, z którą wiąże się współcześnie szczególne nadzieje w zakresie poprawy skuteczności leczenia antynowotworowego oraz wydłużenia długości całkowitego przeżycia u pacjentów z rozpoznaniem procesu rozrostowego raka.

Aby móc zastosować terapię celowaną molekularnie (personalizowaną) bada się profil nowotworu dzięki różnorodnych metod biologii molekularnej. Ocenia się np. ekspresję receptorów na błonie komórkowej, czyli liczbę kanałów, poprzez które wnętrze komórki kontaktuje się ze środowiskiem zewnętrznym. Wysoki poziom ekspresji wskazuje, iż nowotwór podlega ogromnemu wpływowi czynników produkowanych przez organizm, np. hormonów i pozwala prognozować, iż jeżeli zablokuje się te receptory konkretnym lekiem, to chore komórki nowotworowe utracą zdolności życiowe.

Terapia celowana molekularnie jest coraz powszechniej używana – także w Polsce. Niestety również działanie nowoczesnych leków celowanych nie jest wolne od skutków ubocznych. Działania niepożądane są mniejsze niż podczas stosowania klasycznej chemoterapii, ale za to szczególne. Ich toksyczność jest na ogół selektywna i wynika z mechanizmu działania konkretnego preparatu (np. pod wpływem oddziaływania cetuksymabu działającego na receptory naskórkowego czynnika wzrostu, występują odczyny skórne przypominające trądzik.)

Najczęściej stosowanymi lekami ukierunkowanymi molekularnie są monoklonalne przeciwciała (nazwa leku zawiera końcówkę –mab) oraz inhibitory kinaz (nazwa zawiera końcówkę –nib).

Choć z terapią celowaną molekularnie w leczeniu raka wiąże się duże nadzieje, to wiadomo, iż dzięki niej można wyleczyć aktualnie tylko niektóre przypadki raka. Dzieje się tak, ponieważ nowotwory są heterogenne – każdy człowiek może mieć swoją własną indywidualną chorobę nowotworową. W praktyce oznacza to, iż są chorzy którzy reagują na dany lek w niewielkim stopniu, mimo iż u innych pacjentów reakcja była zgodna z oczekiwaną. Zidentyfikowanie osób, które mogą być skutecznie leczone terapią celowaną wymaga przeprowadzenia dodatkowych badań i dużych nakładów finansowych.

Leczenie celowane nowotworów – skutki uboczne

Współczesne leczenie nowotworów składa się trzech metod: chirurgii, radioterapii i leczenia systemowego. Leczenie ogólnoustrojowe bazuje na lekach cytostatycznych, jednakże w ciągu ostatnich dziesięciu lat przewagę zyskuje leczenie terapią celowaną. Oznacza to, iż lekarze są w stanie dobrać indywidualną terapię, która w przypadku danego pacjenta będzie najbardziej skuteczna i bezpieczna. Wchodzimy w erę tzw. onkologii personalizowanej, która opiera się na optymalizacji i indywidualizacji leczenia w oparciu o zdefiniowany cel molekularny. Taki rodzaj leczenia jest korzystniejszy dla pacjenta, ponieważ niszczy jedynie komórki nowotworowe. Niestety, również terapia celowana molekularnie wywołuje pewne niepożądane działania uboczne.

O ile działanie klasycznej chemioterapii polega na niszczeniu populacji gwałtownie dzielących się komórek danego typu nowotworu niezależnie od ich profilu molekularnego, to leki molekularne działają tylko na określone grupy komórek, w których występują charakterystyczne zaburzenia molekularne. Z różnic w mechanizmie działania wynika odmienny charakter działań niepożądanych chemioterapii i leków ukierunkowanych molekularnie.

W przypadku terapii celowanej rodzaj objawów ubocznych zależy od typu komórek, na które działa dany lek. Są to najczęściej problemy skórne w postaci: wysypki, zaczerwienienia na skórze dłoni i stóp, ropnych i trądzikopodobnych zmian skórnych czy nadmiernej suchości skóry.

Do tego dochodzą zmiany na paznokciach i skórze wokół nich, blaknięcie skóry czy wypadanie włosów. Problemy ze skórą będące skutkiem ubocznym terapii celowanej mają charakter zróżnicowany – od łagodnych, do wyjątkowo uciążliwych. Zdarza się, iż ze względu na wysoki stopień ich występowania oraz istotne obniżenie jakości życia pacjenta, lekarz prowadzący zmuszony jest wstrzymać leczenie.

Szczególnie nasilone powikłania po terapii celowanej obserwuje się u pacjentów poddawanych leczeniu przeciwciałami skierowanymi przeciwko receptorowi dla czynnika wzrostu naskórka EGFR. W warunkach fizjologii EGFR odpowiada za proliferację, dojrzewanie i różnicowanie kolejnych warstw nabłonka. Jego ekspresję potwierdzono zarówno na powierzchni komórek nowotworowych, jak i w zdrowych tkankach organizmu. Obserwacje kliniczne dowodzą, iż stosowanie inhibitorów EGFR jest źródłem atrofii skóry oraz powstawania nacieku zapalnego u choćby 70% pacjentów. Konsekwencją indukcji apoptozy komórek naskórka w połączeniu z aktywacją i napływem komórek zapalnych układu immunologicznego jest nasilenie zmian skórnych, które u pacjentów poddawanych terapii celowanej anty-EGFR najczęściej mają charakter:

• zmian w płytce paznokciowej i zmian okołopaznokciowych
• wysypki
• zmian dotyczących włosów
• świądu
• suchości skóry
• zapalenia mieszków włosowych
• hiperpigmentacji;
• teleangiektazji.

Klinicznie najistotniejszym problemem jest wysypka grudkowo-krostkowa, zwana również wysypką trądzikopodobną ze względu na wizualne podobieństwo do trądziku. Jej występowanie obserwuje się u około 80% pacjentów. Wysypka pojawia się najczęściej 2-3 dni po rozpoczęciu leczenia inhibitorami anty-EGFR, a szczyt nasilenia objawów obserwuje się po 2-3 tygodniach. Zmiany skórne na skutek terapii celowanej pojawiają się w okolicy twarzy, szyi, tułowia oraz owłosionej skóry głowy. Co ciekawe, w badaniach klinicznych obserwowano, iż u pacjentów, u których wystąpiło znaczne nasilenie dolegliwości i toksyczności skórnej, odpowiedź na zastosowane leczenie celowane anty-EGFR była lepsza.

Jeszcze do niedawna powikłania skórne towarzyszące terapiom ukierunkowanym były często pomijane lub lekceważone jako problem mało istotny klinicznie. Coraz szersze zastosowanie leków ukierunkowanych na cele molekularne spowodowało w ostatnim czasie wzrost zainteresowania toksycznością skórną oraz sposobami jej leczenia. Opracowano szczegółowe algorytmy postępowania w przypadku zmian skórnych u pacjentów poddanych terapii onkologicznej, a terapia toksyczności skórnej będącej następstwem leczenia celowanego stała się elementem codziennej praktyki.

źródło: Oli-Onko, Onkologia i Hematologia dla Pacjenta, wiosna 2026

ZOBACZ WIĘCEJ: NOWE METODY LECZENIA RAKA

BAZ WIEDZY: LECZENIE CELOWANE

Post Terapia celowana molekularnie. Onkologia personalizowana pojawił się poraz pierwszy w Zwrotnikraka.pl.