Nieswoiste choroby zapalne jelit oraz stosowane w nich leki immunosupresyjne sprawiają, iż chorzy są narażeni na większe ryzyko zakażeń oraz ich ciężki przebieg. Dlatego tak ważne są dla nich szczepienia profilaktyczne.
Eksperci wskazują, iż lekarz prowadzący pacjenta z NChZJ po rozpoznaniu choroby powinien sprawdzić, jakie chory przeszedł szczepienia i wspólnie z nim zaplanować ich uzupełnienie. Dzięki temu pacjent może się zabezpieczyć przed rozpoczęciem terapii immunosupresyjnej lub „biologicznej”, gdyż wpływają one na nasz układ odpornościowy i zmniejszają ryzyko wystąpienia chorób zakaźnych i ich powikłań. Ma to jeszcze jedno uzasadnienie: szczepionek należących do grupy „żywych” nie powinno się podawać w trakcie leczenia immunosupresyjnego. jeżeli ich zastosowanie jest konieczne, należy to zrobić jeszcze przed podaniem leku immunosupresyjnego lub biologicznego. Niestety, w Polskiej rzeczywistości pacjenci są informowani o tym przez lekarzy niezwykle rzadko i na ogół nie mają wiedzy, iż szczepienia mogą ich uchronić przed przykrymi konsekwencjami. Niestety, również nierzadko lekarze innych specjalności potrafią wręcz odradzać szczepienia.
Jakie zatem szczepienia są zalecane dla dorosłych pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna (ch. L-C) lub wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG)?
Szczepienie przeciwko WZW typu A i B
Szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B zaleca się pacjentom z NChZJ, którzy nie przeszli szczepienia przeciwko WZW A oraz nie chorowali na wirusowe zapalenie wątroby typu A (HAV) – są więc podatni na zakażenie; a także nie przeszli obowiązkowych szczepień przeciwko wirusowi zapalenia wątroby typu B w ramach programu szczepień ochronnych (PSO) i nie przebyli zakażenia wirusem zapalenia wątroby (HBV).
Wirusowe zapalenie wątroby typu A jest „chorobą brudnych rąk”, atakuje wątrobę i przenosi się drogą pokarmową. Z kolei wirusowe zapalenie wątroby typu B to choroba do której dochodzi przez kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi osoby zakażonej. Szczepienie to jest ważne, ponieważ pacjenci z ch. L-C i WZJG często przechodzą procedury medyczne obarczone ryzykiem zakażenia WZW typu B (HBV), m.in. kolonoskopię czy gastroskopię.
Oba szczepienia można zrealizować preparatami nieskojarzonymi – przeciwko WZW typu A – 2 dawki w schemacie 0, 6 miesięcy i przeciwko WZW typu B – trzy dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy; albo preparatem skojarzonym przeciwko WZW typu A i B (3 dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy). W Polsce od 1996 roku prowadzone są szczepienia niemowląt przeciw WZW typu B. Należy sprawdzić, czy pacjent jako dziecko otrzymał trzy dawki szczepionki. jeżeli nie, należy szczepienia uzupełnić. Szczepienia te do 19 r.ż. są bezpłatne. Pacjent dorosły w ramach NFZ może przejść kwalifikację do szczepienia, natomiast sam musi pokryć koszt szczepionki.
Szczepienie przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR)
Szczepiąc się przeciwko odrze, śwince i różyczce, osoby chorujące na NChZJ powinny pamiętać, iż szczepionki „żywe”, z powodu niedoboru odporności związanego z przyjmowaniem leków immunosupresyjnych, biologicznych i inhibitorów JAK, są u nich przeciwwskazane, ze względu na ryzyko rozwoju zakażenia szczepem szczepionkowym. Zakażenie może się wiązać z zaostrzeniem choroby. W związku z tym pacjentów najlepiej szczepić w okresie remisji, jeżeli jest to możliwe. W niektórych sytuacjach osobom otrzymującym leczenie immunosupresyjne można podać szczepionki „żywe” – pod warunkiem przerwania leczenia, które należy planować wyłącznie we współpracy z lekarzem prowadzącym.
Szczepienie przeciwko błonicy, krztuścowi i tężcowi
Szczepienie przeciwko tężcowi powinno się powtarzać cyklicznie (zgodnie z polskim PSO co około 10 lat), aby utrzymywać ochronne stężenie przeciwciał neutralizujących toksynę tężcową. Optymalna jest szczepionka skojarzona Tdap, która zapewnia również ochronę przed błonicą i krztuścem. jeżeli nie planujemy wyjazdu do Pakistanu i Afganistanu, gdzie wziąć występuje polio, czyli choroba Heinego-Medina, nie musimy wykonać szczepienia przypominającego przeciwko polio.
Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM)
Od kilku lat w Europie przybywa zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu. W Polsce w 2024 roku zanotowano 805 przypadków, najwięcej w województwach podlaskim, mazowieckim i warmińsko-mazurskim. KZM jest jedną z najniebezpieczniejszych chorób odkleszczowych w naszym kraju, która może doprowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu i skutkować groźnymi powikłaniami neurologicznymi, takimi jak niedowład, porażenie nerwów, zaburzenia snu, pamięci oraz przewlekłe bóle głowy.
W Polsce dostępne są dwie szczepionki przeciwko KZM. Schemat obejmuje podanie trzech dawek szczepienia podstawowego (w zależności od preparatu 0, 1–3, 5–12 mies. lub 0, 14 dni–3 mies., 9–12 mies.), a następnie dawek przypominających co 3–5 lat.21
Szczepienie przeciwko pneumokokom
Pneumokoki (Streptococcus pneumoniae) to groźne bakterie, które mogą wywoływać ciężkie infekcje i są częstą przyczyną sepsy i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych oraz jedną z najczęstszych przyczyn pozaszpitalnego zapalenia płuc u dorosłych. Bakterie te są przenoszone drogą kropelkową. Szczepienie przeciwko pneumokokom zaleca się wszystkim dorosłym w wieku ≥50 lat, a zwłaszcza ≥65 lat, a także młodszym dorosłym z dodatkowymi czynnikami ryzyka, m.in. niedoborem odporności z powodu leczenia immunosupresyjnego. Pacjenci z NChZJ powinni rozważyć szczepienie przeciwko pneumokokom przed rozpoczęciem leczenia immunosupresyjnego, ponieważ w jego trakcie może być mniej skuteczne.
W Polsce dostępne są cztery szczepionki skoniugowane: 13-walentna (PCV-13), 15-walentna (PCV-15), 20-walentna (PCV-20), 21-walentna (PCV-21), oraz 23-walentna szczepionka polisacharydowa nieskoniugowana (PPSV-23). Szczepienie można zrealizować w schemacie PCV-13/PCV-15 + PPSV-23 albo podając pojedynczą dawkę PCV-20/PCV-21. W przypadku wyboru PCV-20 lub PCV-21 nie trzeba podawać kolejnych dawek.
Szczepienie przeciwko półpaścowi
Szczepienie przeciwko półpaścowi zaleca się w Polsce wszystkim dorosłym w wieku ≥50 lat lub w wieku 18–49 lat z dodatkowymi czynnikami ryzyka reaktywacji wirusa VZV, m.in. osobom z NChZJ. American College of Gastroenterology zaleca je przeprowadzić również u dorosłych przed 50. rokiem życia poddanych leczeniu immunomodulującemu/immunosupresyjnemu lub zakwalifikowanych do takiej terapii.
Szczepienie obejmuje podanie dwóch dawek szczepionki rekombinowanej w odstępie 2 miesięcy. Osobom z NChZJ przysługuje 50 proc. refundacji na zakup nie najtańszej szczepionki, wystarczy poprosić o taką receptę lekarza, który zna historię choroby.
Szczepienie przeciwko RSV
RSV (z ang. respiratory syncytial virus) to powszechny wirus, który atakuje układ oddechowy, rozprzestrzeniający się drogą kropelkową (kaszel, kichanie) oraz przez zanieczyszczone powierzchnie i ręce. Szczepienie przeciwko RSV zaleca się wszystkim dorosłym po ukończeniu 60. roku życia oraz w wieku 50–59 lat z dodatkowymi czynnikami ryzyka, m.in. z niedoborem odporności.
Szczepienie można wykonać o dowolnej porze roku, optymalnie krótko przed rozpoczęciem jesienno-zimowego sezonu infekcyjnego. Schemat obejmuje podanie jednej dawki. Nie zaleca się podawania dawek przypominających.
Szczepienie przeciwko grypie
Szczepienie przeciwko grypie zaleca się każdemu dorosłemu pacjentowi z NChZJ. W przypadku pacjentów otrzymujących leczenie modyfikujące odpowiedź immunologiczną oraz zamieszkałych z nimi domowników należy stosować wyłącznie inaktywowaną szczepionkę trójwalentną (niezawierającą żywych wirusów), a nigdy szczepionkę żywą.
Optymalnym terminem szczepienia jest wrzesień lub październik, jednak warto się szczepić przez cały sezon grypowy.
American College of Gastroenterology zwraca uwagę, iż w celu zwiększenia ogólnego odsetka zaszczepień warto łączyć szczepienie przeciwko grypie ze szczepieniem przeciwko pneumokokom, SARS-CoV-2 lub RSV podczas jednej wizyty.
Oprac. dr hab. Małgorzata Mossakowska
Prof. dr hab. n. med. Maria Kłopocka, dr n. med. Ariel Liebert, Nieswoiste choroby zapalne jelit. Poradnik na temat choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i mikroskopowego zapalenia jelit dla pacjentów i ich rodzin, Towarzystwo „J-elita”, Warszawa 2025
