System na pilocie

mzdrowie.pl 1 miesiąc temu

Programy pilotażowe miały w założeniu być programami testowymi, krótkoterminowymi projektami realizowanymi na małą skalę, by zidentyfikować problemy oraz dopracować nowe rozwiązania (technologii, metod) przed ich pełnym wdrożeniem. Jednak – jak w życiu – okazało się, iż prowizorki realizowane są najdłużej.

Rekordzistą jest pilotaż dotyczący Centrów Zdrowia Psychicznego (CZP). To także pilotaż największy, który niedawno znowu został przedłużony do 31 grudnia 2026 roku a trwa od 2018 roku. Obejmuje on „kompleksowe wsparcie dla osób w kryzysie psychicznym na poziomie lokalnym”. „Jego długotrwałość wynika z kilku czynników: skali zmiany organizacyjnej (odejście od modelu instytucjonalnego na rzecz środowiskowego), konieczności równoległej przebudowy finansowania oraz dużych różnic regionalnych w dostępności kadr. Hamulcem nie jest więc brak dowodów skuteczności, ale złożoność decyzji systemowej oraz potrzeba zabezpieczenia stabilnych środków na wdrożenie ogólnokrajowe” – tłumaczy w rozmowie z mzdrowie.pl Urszula Szybowicz, prezes fundacji „Nie widać po mnie” zajmującej się problematyką zdrowia psychicznego. I dodaje – „Dziś wiemy, iż pilotaż trwa do końca 2026 i od 2027 roku rozwiązanie ma być w koszyku świadczeń gwarantowanych. Kierunek zmian wydaje się być przesądzony. najważniejsze pozostaje przejście z logiki projektu do logiki trwałej usługi publicznej – z jasnym finansowaniem, standardami jakości i odpowiedzialnością populacyjną”.

Z pilotażu centrów zdrowia psychicznego korzystają już setki tysięcy osób rocznie. „Jednak w modelu docelowym dostęp do opieki środowiskowej powinien obejmować całą populację wymagającą wsparcia w zdrowiu psychicznym, czyli istotnie większą grupę pacjentów. Różnica między stanem obecnym a potencjalnym pokazuje, iż nie mówimy już o eksperymencie, ale o rozwiązaniu, które stopniowo staje się fundamentem systemu opieki psychiatrycznej” – podkreśla Urszula Szybowicz.

Jak wynika z danych resortu zdrowia, które otrzymaliśmy, aktualnie (stan na luty 2026 r.) prowadzonych jest około 15–20 dużych programów pilotażowych o charakterze ogólnokrajowym lub szerokim zasięgu regionalnym. Do najważniejszych i najdłużej trwających pilotaży w 2026 roku należą:

Centra Zdrowia Psychicznego (CZP)
Centralna Elektroniczna Rejestracja (e-rejestracja): Testowanie systemu centralnego zapisu na wybrane świadczenia.
Leczenie traumy: Program skierowany do osób z doświadczeniem traumy i ich rodzin, trwający do 30 czerwca 2026 roku.
Koordynowana opieka nad chorymi z neurofibromatozami: Projekt przedłużony do 30 kwietnia 2026 roku.
Moje Zdrowie: Kontynuacja
Żywienie w szpitalach: Od początku 2026 roku wprowadzane są jednolite standardy jakościowe posiłków, które ewoluowały z wcześniejszych faz pilotażowych.
Recepta na Ruch: Projekt mający na celu promowanie aktywności fizycznej jako elementu profilaktyki zdrowotnej.

Rekordzistą jest – jak już wspomnieliśmy – pilotaż Centrów Zdrowia Psychicznego, którego „testowanie” trwa już ponad 7 lat. Inne programy, jak Krajowa Sieć Kardiologiczna (rozpoczął się w 2021 r.) czy e-rejestracja, również przekroczyły już pierwotnie zakładane ramy czasowe. Co jest tego powodem?

„Nie umiemy wychodzić z pilotaży, często nie zapisano w nich „wizji końca”, więc nie wiadomo kiedy i jakimi wynikami ma się program pilotażowy skończyć. Inną sprawą jest to, iż próbujemy pilotażami załatać niedociągnięcia systemu. To takie zapchajdziury” – mówi mzdrowie.pl dr Anna Gołębicka. W podobny duchu wypowiada się dr Małgorzata Gałązka-Sobotka, dyrektor Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia, Uczelnia Łazarskiego – „Podstawowym błędem jest sprawdzanie rozwiązań, które mają udowodnione i zwalidowane wyniki. Przykładem jest chociażby pilotaż trombektomii mechanicznej w leczeniu udarów. Nie rozumiałam potrzeby robienia pilotażu uznanej na świecie metody leczenia. Pilotaż stał się rodzajem protezy między naciskiem środowiska by coś zmienić, a niechęcią systemu do zmian”.

Ministerstwo Zdrowia potwierdza te opinie, wskazując na kilka głównych hamulców:

Luki legislacyjne: Przejście z pilotażu (finansowanego ryczałtem) do systemu stałego (kontrakty z NFZ) wymaga zmiany ustaw i dziesiątek rozporządzeń. Często brakuje gotowych ram prawnych dla nowych modeli opieki.
Ocena opłacalności (AOTMiT): Każdy pilotaż musi zostać oceniony przez Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. jeżeli dane z pilotażu są niepełne lub nie pokazują jasnych oszczędności, Agencja nie wydaje rekomendacji do wdrożenia, co mrozi program.
Pandemia COVID-19: Wiele programów (w tym CZP i trombektomia) zostało wstrzymanych lub ich ocena została zaburzona przez nadzwyczajny tryb pracy szpitali w latach 2020–2022.
Skala i kadry: Przetestowanie rozwiązania w 10 placówkach jest łatwe, ale przeskalowanie go na ponad 300 szpitali w całym kraju – znacznie trudniejsze.

„Największym wyzwaniem jest tzw. “ewaluacja końcowa”. Zgodnie z prawem, po zakończeniu pilotażu MZ powinno w ciągu 3 miesięcy przedstawić raport. W praktyce raporty te są często opóźnione, co staje się pretekstem do kolejnego przedłużenia pilotażu “o rok” (tzw. aneksowanie rozporządzenia)” – czytamy w piśmie MZ przesłanym mzdrowie.pl. „Tu przykładem jest program KOS-BAR, który został zawieszony i nie ma możliwości zakwalifikowania do niego pacjentów od końca czerwca 2025 roku, bo nie potrafimy napisać raportu ewaluacyjnego z programu, który nie jest bardzo skomplikowany” – wyjaśnia dr Gałązka-Sobotka. Jej zdaniem brakuje w tym programie narzędzi, które pozwoliłyby go ocenić – „Brakuje nam umiejętności w zarządzaniu projektami, bo pilotaż jest projektem. W dodatku każdy oddział NFZ potrafi inaczej ocenić zapisy programu pilotażowego i to rodzi chaos”.

W efekcie są pilotaże, które zakończyły się „śmiercią naturalną” lub zostały odrzucone na etapie ewaluacji:

Pilotaż Przeglądów Lekowych (opieka farmaceutyczna): Mimo przeprowadzenia testów w 2022 roku, AOTMiT nie rekomendowała włączenia tej usługi do koszyka świadczeń gwarantowanych. Powodem był brak wystarczających dowodów na to, iż usługa realnie zmniejsza koszty leczenia po stronie NFZ. Program nie został wdrożony systemowo w zaplanowanej formie.
POZ PLUS: Szeroki pilotaż opieki koordynowanej. Choć niektóre jego elementy (budżet powierzony) weszły do systemu w 2022 r. jako „Opieka Koordynowana”, sam program w swojej pierwotnej, bardzo rozbudowanej formie nie został wdrożony 1:1, a wiele placówek biorących w nim udział musiało ograniczyć zakres usług po zakończeniu finansowania z grantu.

Z kolei opieka koordynowana nad pacjentami z neurofibromatozami (NF) jest przykładem udanego pilotażu. „Ten program już dawno powinien wejść do katalogu świadczeń gwarantowanych, tymczasem 6. rok leci a program jest stale przedłużany” – opowiada Dorota Korycińska, prezes Stowarzyszenia Neurofibromatozy Polska. Trwa to tak długo, bo – jak mówi nam prezes Korycińska – program miał pecha i za każdym razem, kiedy kończył się pilotaż, zmieniał się minister zdrowia, następowały wybory albo zmieniały się kompetencje poszczególnych departamentów. “Program zaczynał departament lecznictwa a od nowego roku podlega on departamentowi analiz i strategii. Czyli brakuje kontynuacji działań. Moim zdaniem pilotaże powinny trwać zdecydowanie krócej” – uważa Dorota Korycińska.

„Musimy zacząć się uczyć na własnych błędach” – podsumowuje dr Gałązka-Sobotka. Tym bardziej, iż w życie mają niedługo wejść kolejne pilotaże, w tym Krajowej Sieci Hematologicznej. Głównym celem jest poprawa wyników leczenia nowotworów hematologicznych w Polsce. To oznacza, iż każdy błąd będzie tu bardzo kosztowny.

Oto szczegółowa lista najważniejszych programów pilotażowych prowadzonych i nadzorowanych przez resort zdrowia (stan na luty 2026 r.), pogrupowana tematycznie:

Zdrowie Psychiczne
Centra Zdrowia Psychicznego (CZP): Największy pilotaż, obejmujący opiekę środowiskową dla dorosłych.
Pilotaż dla dzieci i młodzieży: Testowanie nowych poziomów referencyjnych w psychiatrii dziecięcej.
Oddziały dla osób z podwójną diagnozą: Specjalistyczna opieka dla pacjentów z uzależnieniem i chorobą psychiczną.
Terapia traumy: Program dedykowany osobom po zdarzeniach traumatycznych (często łączony z pomocą dla uchodźców i ofiar wypadków).
Technologie i E-zdrowie
Centralna e-rejestracja: Pilotaż obejmujący wybrane świadczenia (kardiologia, mammografia, cytologia).
Domowa Opieka Medyczna (DOM): Wykorzystanie pulsoksymetrów i innych urządzeń do zdalnego monitorowania pacjentów.
E-krew: System informatyczny do zarządzania zasobami krwi i jej składników.
Telemonitoring pacjentów z niewydolnością serca: Wykorzystanie urządzeń ubieralnych (wearables) w kardiologii.
Programy Zabiegowe i Specjalistyczne
Trombektomia mechaniczna: Legendarny już pilotaż leczenia udarów niedokrwiennych (trwa od 2018 r.).
Krajowa Sieć Kardiologiczna (KSK): Szybka ścieżka diagnostyki i leczenia chorób serca.
Krajowa Sieć Onkologiczna (KSO): Choć wchodzi w fazę systemową, wciąż zawiera elementy pilotażowe w zakresie monitorowania jakości (tzw. unitów).
Leczenie endometriozy: Pilotaż mający na celu stworzenie standardu leczenia tej choroby w wybranych ośrodkach.
Opieka nad pacjentem z raną przewlekłą: Testowanie modelu kompleksowej opieki pielęgniarskiej i lekarskiej.
Choroby Rzadkie i Genetyka
Neurofibromatozy i pokrewne rasopatie: Kompleksowa opieka nad pacjentami z rzadkimi chorobami genetycznymi.
Genetyczne badania przesiewowe: Rozszerzone testy u noworodków lub grup ryzyka.
Profilaktyka i Standardy Opieki
Dobry posiłek w szpitalu: Pilotaż poprawy jakości wyżywienia (rozszerzany i modyfikowany).
KOS-BAR (Chirurgia bariatryczna): Kompleksowa opieka nad pacjentami leczonymi operacyjnie z powodu otyłości olbrzymiej.
KOS-BMI dzieci: Pilotaż leczenia otyłości u dzieci i młodzieży.
Profilaktyka 40 PLUS: (W fazie wygaszania lub przekształcania w inne programy profilaktyczne, zależnie od regionu).