Zmiany demograficzne, a szczególnie rosnąca liczba starszych osób wymagających opieki i leczenie, rodzą potrzebę poszukiwania nowych możliwości. W nich dostrzegam duży potencjał dla szeroko pojętej robotyki – mówi Piotr Stelmaszewski, prezes Krajowego Konwentu Ekspertów Opieki Senioralnej, ekspert systemowy z zakresu organizacji opieki senioralnej.
– Mamy w kraju ponad 10 mln osób 60+. Ta liczba będzie rosnąć. Ten niebezpieczny trend spowoduje, iż osobami starszymi nie będzie miał się kto zajmować. Czy to realne zagrożenie?
Piotr Stelmaszewski – Demografii nie oszukamy, Polska należy do najszybciej starzejących się państw Europy. W najbliższej przyszłości wiele spraw w obszarze zdrowia będzie wymagało gruntownego i systemowego przeobrażenia. Dane GUS podają, iż do 2030 r. ubędzie w Polsce ok. 7 milionów osób, które powinny także wypracowywać świadczenia wypłacane osobom starszym, bo tak funkcjonuje w Polsce system emerytalny.
– Co zatem należałoby zmienić, poprawić, czego ta grupa potrzebuje najbardziej?
– Przede wszystkim skorelowania dwóch podstawowych kwestii: po pierwsze, poprawy systemowej dostępności do szeroko pojętej opieki senioralnej, związanej zarówno z zabezpieczeniem zdrowotnym, jak i socjalnym, po drugie – rozwiązania problemu „braku rąk” do pracy, który bardzo wyraźnie odczuwamy w wielu obszarach gospodarki. Stąd potrzeba poszukiwania nowych możliwości, w których dostrzegam duży potencjał dla szeroko pojętej robotyki. Ale najbardziej ta grupa potrzebuje systemowej koordynacji wsparcia, czyli połączenia obszaru ochrony zdrowia, pomocy społecznej i zabezpieczenia społecznego, ponieważ te obszary nie funkcjonują jako jednolity system.
– Co to oznacza w praktyce?
– Podam przykład: pacjent 75+ udaje się do lekarza, od którego otrzymuje receptę na leki. I przeważnie na tym pomoc się kończy. Rzadko można uzyskać dodatkowe informacje o możliwościach skorzystania z różnego rodzaju refundacji i zasiłków. Zatem dowie się, iż ma bezpłatne leki, ewentualnie refundację na wózek inwalidzki lub materac przeciwodleżynowy, ale nie dowie się, iż przysługuje mu dodatkowe świadczenie opiekuńcze lub wspierające procesy zdrowienia i opieki.
– Dlaczego tak się dzieje?
– Ponieważ te kwestie podzielone są pomiędzy systemy pomocy społecznej i ochrony zdrowia które „nie komunikują” się wystarczająco ze sobą. Te dwa systemy w Polsce są niepotrzebnie rozdzielone. Dla tej grupy pacjentów brakuje zharmonizowanego poradnictwa, czyli osób, które będą koordynowały drogę życiową ludzi starszych. Warto w tym miejscu zadać sobie pytanie, kogo uważamy za osobę starszą? W 2026 roku weszła w życie „Ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej”. To jest nowa ustawa, która m.in. definiuje taką osobę jako 60 plus, ale ukończenie 60 lat daje bardzo ograniczone możliwości skorzystania z większości świadczeń. I tutaj, ujmę to kolokwialnie, mamy znowu rozjazd systemowy, bo mówimy o osobach, które dopiero w wieku 65 mogą udać się na emeryturę (mężczyźni), a jednocześnie gros dostępnych świadczeń mają dopiero po osiągnięciu 75 roku życia. Na tym przykładzie widać jak w soczewce, jak dużo deficytów występuje w koordynacji systemu opieki nad osobami starszymi.
– Ból nie zna progów wiekowych, jednak to właśnie na tego typu dolegliwości skarżą się najczęściej osoby starsze. Jaka część z nich wymaga pomocy, ilu potrzebuje np. endoprotezy biodra lub kolana?
– Nikt nie prowadzi tego typu statystyk, ponieważ nikt nie zbiera takich danych. O potrzebie endoprotezy biodra lub ewentualnie implantu kolana decyduje lekarz w porozumieniu z pacjentem. Co oznacza, iż dla zainteresowanego ten „problem bólowy” wygląda trochę inaczej. Czasami kwalifikuje się do zabiegu ale niekiedy ostatecznie z niego nie korzysta lub co gorsza nie wie o takich możliwościach. Generalnie, nie można policzyć osób, których ten problem dotyczy, bo część z nich jest niezdiagnozowana albo z tej diagnozy nie korzysta lub wdrożono u nich leczenie zachowawcze. System zbiera z rynku jedynie dane pacjentów, którzy zostali zakwalifikowani lub poddani zabiegom endoprotezoplastyki. Z naszych obserwacji wynika, iż 1/3 populacji osób 60+ może potrzebować endoprotezoplastyki bioder lub kolan. Moim zdaniem większym problemem w wieku senioralnym jest nie tylko definiowanie problemów z chodzeniem i bólem, ale wielochorobowość. Stanowi ona istotny obszar medyczny, ale też pewnego rodzaju barierę w działaniach o których mówimy.
– Problem wielochorobowości narasta, bo żyjemy coraz dłużej. Pomocą dla tych osób są zabiegi urologiczne, ginekologiczne i ortopedyczne wykonywane w asyście robotów, po których pacjent szybciej wraca do domu. Czy wiek pacjenta i wielochorobowość wpływają na decyzję lekarza o operacji osób powyżej 70-80 r. ż.?
– Na szczęście ta świadomość się zmienia. Uważam, iż operatorzy już nie boją się zabiegów w tej grupie wiekowej, a pacjenci widzą, iż nie są na nie za starzy. Słyszą i czytają, iż np. lekarze przeprowadzili zabieg wszczepienia rozrusznika u stulatka z Katowic, który czuje się świetnie. Dobrym przykładem jest też moja mama, która taką operację przeszła bezproblemowo, bowiem była zdrowa. Natomiast z powodu wielochorobowości odmówiono takiego zabiegu mojemu ojcu, mimo iż był na niego zdecydowany. Podsumowując, jeżeli nie ma obiektywnych powodów medycznych, to wiek nie odgrywa już tak istotnej roli, zarówno przy wspomnianych przez pana zabiegach urologicznych i ortopedycznych. istotną kwestią jest połączenie tych zabiegów z rehabilitacją, co pozwala utrwalić efekty operacji, przywrócić w pełni lub w dużym zakresie sprawność. Mało pacjentów zdaje sobie sprawę, iż w przypadku zabiegu alloplastyki, niezależnie czy dotyczy to biodra czy kolana, należy przejść wcześniejsze badania, np. kardiologiczne, angiologiczne, ale również zasięgnąć opinii stomatologa….
…co pozwala wykluczyć bakterie mogące zniweczyć efekty alloplastyki.
– To prawda, jeżeli pojawi się problem zepsutych zębów, pacjent nie przejdzie kwalifikacji do zabiegu, dopóki nie zostanie usunięte źródło chorobotwórczych bakterie i toksyn. O tym lekarz powinien informować.
– Rozwój endoprotezoplastyki jest istotny dla podniesienia aktywności społecznej i zawodowej seniorów, wykorzystania ich wiedzy, doświadczenia. Czy polityka senioralna zauważa, iż w wyniku unieruchomienie tych osób system ponosi duże straty?
– By odpowiedzieć na to pytanie, wrócę do początku naszej rozmowy i kwestii rozwoju alloplastyki. Rzeczywiście, widzimy w chirurgii robotycznej duże możliwości. Prawidłowo wykonany zabieg pozwala na szybki powrót do pełnej sprawności ruchowej. Takiej osobie nie przysługuje choćby jakiegokolwiek orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, czy w stopniu lekkim, czy umiarkowanym, co kiedyś zdarzało się nagminnie. To duży sukces medycyny i chirurgów. Te osoby nie mają większych ograniczeń, poza pewnego rodzaju codzienną ostrożnością, która nie eliminuje ich z rynku pracy, niezależnie od wieku. Natomiast czy polityka senioralna systemu zauważa, iż pacjent nieleczony jest stratą dla systemu? Podkreślę raz jeszcze, polityka senioralna porusza się w tej chwili przede wszystkim w obszarach związanych z pomocą społecznej a jej specyfika wymaga pełnej koordynacji z systemem ochrony zdrowia bowiem osoba starsza to najczęściej równocześnie podopieczny i pacjent. I mimo iż ochrona zdrowia otwiera się na nowe rozwiązania, jak choćby te z zakresu robotyki, o tyle brak tej koordynacji z polityką społeczną powoduje, iż takie osoby są często postrzegane, a nie powinny, jako te już trochę poza „systemem przydatności”.
– A czy dostrzega Pan postęp w konsolidowaniu tych dwóch obszarów?
– Z bólem muszę stwierdzić, iż tego nie widzę. Wraz ze zmianą rządu pojawiło się wprawdzie stanowisko ministra do spraw polityki senioralnej. Wierzyłem, iż kierująca nim osoba będzie umiała połączyć wspomniane obszary, ale niestety, nie udało się. Po 2 latach stanowisko zostało zlikwidowane. Mamy w tej chwili pełnomocnika, a to niestety rzutuje na sprawczość w podejmowanych inicjatywach. Owszem, były idee tworzenia zespołów międzyresortowych, które miały coś zmienić, ale z różnych powodów te działania nie doszły do skutków. Potrzeba koordynacji podkreślana jest we wszystkich środowiskach zarówno medycznych, jak i związanych z pomocą społeczną. Te resorty zbyt rzadko i za mało ze sobą rozmawiają, ale przede wszystkim brakuje wspólnych procesów legislacyjnych, które by przynosiły jednolitą ścieżkę opieki nad osobami starszymi.
– Przedstawił Pan nienajlepszy obraz opieki senioralnej. Czy zatem w polityce senioralnej można założyć scenariusz wykorzystania robotów w opiece nad osobami starszymi, co mogłoby wypełnić luki demograficzne?
– Zmiany zachodzą, ale bardzo powoli. Przykładowo, ortopedia to często ciężka fizyczna praca, gdzie fizyka równolegle z medycyną odgrywa równie istotną rolę. Dobry chirurg manualny nie od razu jest w stanie usiąść za sterami robota, musi być odpowiednio wyedukowany, a to wymaga narzędzi, czasu i pieniędzy. Robotyka w alloplastyce bioder i kolan wykorzystywana jest coraz powszechniej i efektywniej, daje gwarancję dużej precyzji np. w osadzeniu endoprotezy. Robot zasilony sztuczną inteligencją jest dokładniejszy w pomiarach niż człowiek. Przy operacjach manualnych zdarzały się uchybienia, co rzutowało na końcowy efekt zabiegu. kooperacja chirurga z robotem te mankamenty ogranicza do zera. Pacjenci są zadowoleni, są krócej hospitalizowani, ogranicza się czas rekonwalescencji. Do tego dochodzi element opieki przed i pooperacyjnej nad osobami starszymi. Już widać, iż takie rozwiązania sprawdzają się w szpitalach i przychodniach. Pojawiają się roboty humanoidalne, wspomagają pracę personelu w placówkach opieki długoterminowej, są w stanie dostarczać lekarstwa i posiłki pensjonariuszom, sprzątać, a co najważniejsze, odciążają personel opiekuńczy, który można skierować do bardziej spersonalizowanych zabiegów.
Otwarte pozostaje pytanie, na ile roboty humanoidalne będą potrafiły zastąpić nas w tych obszarach. Uważam, iż są pewne granice, do takich rozwiązań należy podchodzić bardzo ostrożnie, zwłaszcza w przypadku opieki nad osobami z chorobami neurodegeneracyjnymi. Robotyka może być niezwykle pomocna, ale podobnie jak wykorzystanie sztucznej inteligencji, powinna być częścią wspomagającą pracy medyków, wyręczać lekarzy np. przy zszywaniu ran, a nie być urządzeniem podstawowym, które ma zastępować lekarzy. Ponieważ oprócz aspektu robotyki dochodzi aspekt humanizmu, o który bardzo zabiegam w opiece senioralnej, a który jest wręcz niezbędny, bo daje poczucie godności i bezpieczeństwa tym ludziom.
(rozmawiał Ryszard Sterczyński)














