Roztwór izotoniczny – znaczenie
Roztwór izotoniczny to taki, w którym ciśnienie osmotyczne jest takie samo jak fizjologiczne. Roztwory o ciśnieniu osmotycznym w przedziale między 280 a 320 mOsm/l uznaje się za izotoniczne, poniżej tej wartości mówimy o roztworach hipotonicznych, powyżej – hipertonicznych.
Dzięki zachowaniu izotoniczności leku recepturowego zmniejsza się ryzyko podrażnienia tkanek, pojawienia się dyskomfortu i bólu podczas stosowania preparatu.
W niektórych przypadkach zasadne jest stosowanie kropli hipertonicznych (np. konieczność zmniejszenia obrzęku, stany zapalne). Natomiast krople hipotoniczne mogą wywołać obrzęk rogówki.
Środki izotonizujące
W praktyce aptecznej najczęściej zachodzi konieczność izotonizowania kropli do oczu. Wynika to z faktu, iż substancje lecznicze wchodzące w skład kropli do oczu występują zwykle w niewielkich stężeniach. Powstają wtedy roztwory hipotoniczne, natomiast dodatek związków obojętnych pozwala podwyższyć ciśnienie osmotyczne do pożądanej wartości (ok. 300 mOsm/l). Używa się do tego celu niżej wymienionych roztworów:
- 0,9% roztwór chlorku sodu,
- 1,6% roztwór azotanu potasu,
- 1,9% roztwór kwasu borowego,
- 5% roztwór glukozy.
Dobór adekwatnych substancji pomocniczych do sporządzania kropli do oczu
W poniższej tabeli zestawiono informacje dotyczące ilości wody zalecanej do uzyskania roztworu izotonicznego substancji leczniczej, a także rodzaju roztworu substancji izotonizującej.
| Substancja lecznicza [0,1g] | Ilość jałowej wody do rozpuszczenia [g] | Izotoniczny roztwór uzupełniający [do 10g] |
| Atropini sulfas | 1,3 | 0,9% roztwór chlorku sodu |
| 1,9% roztwór kwasu borowego | ||
| Chloramphenicolum | 1,2* | Bufor boranowy |
| Ephedrini hydrochloridum | 3,1 | 0,9% roztwór chlorku sodu |
| Epinephrinum | – | 0,9% roztwór chlorku sodu |
| Gentamicini sulfas | 0,9 | Bufor fosforanowy |
| Kalii iodidum | 3,8 | 0,9% roztwór chlorku sodu |
| Neomycini sulfas | 1,2 | 1,9% roztwór kwasu borowego |
| Oxytetracyclini hydrochloridum | 1,4* | Bufor tetraboranowy |
| Pilocarpini hydrochloridum | 2,4 | 0,9% roztwór chlorku sodu |
| 1,9% roztwór kwasu borowego | ||
| Bufor fosforanowy | ||
| Tetracyclini hydrochloridum | 3,4* | Bufor tetraboranowy |
| Zinci sulfas | 1,3 | 1,9% roztwór kwasu borowego |
*Substancję należy rozpuścić bezpośrednio w środku buforującym
Aby ułatwić sporządzenie preparatów stosuje się jeszcze 2 zasady:
- jeśli ilość wody potrzebna do uzyskania izotonicznego roztworu substancji czynnej nie przekracza 20% przepisanej masy kropli, substancję leczniczą należy rozpuścić bezpośrednio w roztworze izotonizującym, pomijając wodę;
- jeżeli woda stanowi więcej niż 90% przepisanej masy roztworu, substancję leczniczą należy rozpuścić tylko w wodzie.
Nie izotonizuje się kropli, których ciśnienie osmotyczne wynikające z zapisanej ilości substancji leczniczej jest izotoniczne lub hipertoniczne.
Zobacz też: Izotoniczność – definicja, znaczenie w recepturze
Przykłady leków recepturowych
Rp.
Pilocarpini hydrochloridi 0,2
Aquae ad 10,0
M.f. guttae ophthalmicae
D.S. Wkraplać 3 x dziennie po 2 krople do oczu
Obliczenia
0,1g chlorowodorku pilokarpiny – 2,4g wody
0,2g chlorowodorku pilokarpiny – 4,8g wody
Środek konserwujący (1% roztwór pomocniczy chlorku benzalkoniowego) – 5 kropli (0,1g)
Środek izotonizujący (0,9% roztwór chlorku sodu) – 4,9g
Rp.
1% Sol. Atropini sulfatis 10,0
M.f. guttae ophthalmicae
D.S. 2 x dziennie 1 kropla do OPL
Obliczenia
0,1g siarczanu atropiny – 1,3g wody
ilość wody – mniej niż 20% całej masy kropli
środek konserwujący (1% roztwór pomocniczy chlorku benzalkoniowego) – 5 kropli (0,1g)
środek izotonizujący (0,9% roztwór chlorku sodu) – 9,8g
Podsumowanie
Zachowanie izotonii recepturowych kropli do oczu czy nosa jest najważniejsze dla zapewnienia bezpieczeństwa i komfortu pacjenta. Podstawą obliczeń są dane tabelaryczne określające, ile wody potrzeba do przygotowania izotonicznego roztworu 0,1 g konkretnej substancji czynnej. Izotonizowania nie stosuje się jednak w przypadku preparatów, których ciśnienie osmotyczne wynikające z zapisanej ilości substancji leczniczej jest już izotoniczne lub hipertoniczne.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
- Cieślik, P., Żołna, B., Woźniczka, K., Gwarda-Matyjaszczyk, K., Cimała, R., Żmudzka, E., Tuszyński, P. K., Uman-Ntuk, E., Kijewska, J., Zemła, M., Michniewska, M., Malinowska, A., Radziszewski, R., Kłak, J., Bartyński, D., i in. (2022). Receptura: Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych (Wyd. 1). Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Kluk, A., Sznitowska, M. (2010). Substancje pomocnicze w lekach do oczu. Farmacja Polska, 66(8), 567-572. Dostęp online: https://www.ptfarm.pl/pub/File/Farmacja%20Polska/2010/08-2010/09%20%20Leki%20do%20oczu.pdf (opublikowano: 2010, dostęp: 01.05.2026)
