Ryzyko oponiaka a popularne środki antykoncepcyjne. Nowe wytyczne dla lekarzy, farmaceutów i lista leków

W porozumieniu z Europejską Agencją Leków (EMA) oraz polskim Urzędem Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPLWMiPB), podmioty odpowiedzialne skierowały do fachowych pracowników ochrony zdrowia bezpośredni komunikat bezpieczeństwa (ang. Direct Healthcare Professional Communication – DHPC). Komunikat dotyczy produktów leczniczych zawierających dezogestrel oraz etonogestrel. Decyzja ta stanowi rezultat kompleksowej oceny danych epidemiologicznych, które wykazały obecność niewielkiego, ale istotnego statystycznie wzrostu ryzyka rozwoju wewnątrzczaszkowego oponiaka u pacjentek stosujących te substancje długotrwale.

Dezogestrel oraz etonogestrel należą do szeroko stosowanych progestagenów syntetycznych III generacji. Znajdują one zastosowanie w hormonalnej antykoncepcji – w postaci doustnych preparatów jednoskładnikowych (tzw. minipigułek), złożonych środków doustnych, systemów terapeutycznych dopochwowych oraz implantów podskórnych. Z punktu widzenia farmakologii najważniejszy jest fakt, iż dezogestrel jest w organizmie prolekiem metabolizowanym do swojego aktywnego metabolitu – etonogestrelu. Z tego względu wnioski epidemiologiczne dotyczące dezogestrelu odnoszą się bezpośrednio także do etonogestrelu.

Celem komunikatu jest zapoznanie lekarzy i farmaceutów z zaktualizowanym profilem bezpieczeństwa tych substancji, wdrożenie nowych przeciwwskazań oraz przekazanie wytycznych w zakresie monitorowania stanu zdrowia pacjentek.

Kluczowe ustalenia i nowe przeciwwskazania

Podsumowanie komunikatu skierowanego do personelu medycznego zawiera najważniejsze wnioski dotyczące oceny ryzyka:

– Istnieje niewielkie, zwiększone ryzyko wystąpienia oponiaka związane z aktualnym, długotrwałym stosowaniem (powyżej roku) produktów leczniczych zawierających dezogestrel lub etonogestrel – wskazuje komunikat.

W następstwie tej oceny wprowadzono też kategoryczne przeciwwskazanie do stosowania substancji u kobiet z oponiakiem lub z oponiakiem w wywiadzie. Dokument nakłada również na lekarzy i farmaceutów jasne obowiązki dotyczące bieżącego nadzoru nad pacjentkami przyjmującymi te leki.

– Pacjentki leczone dezogestrelem lub etonogestrelem powinny być monitorowane pod kątem przedmiotowych i podmiotowych objawów oponiaka – czytamy w komunikacie.

W przypadku potwierdzenia diagnozy nowotworu opon mózgowo-rdzeniowych należy przerwać stosowanie dezogestrelu lub etonogestrelu. Jednocześnie przed rozpoczęciem leczenia należy zweryfikować wcześniejszą historię farmakoterapii hormonalnej.

– Ryzyko może być wyższe w przypadku uprzedniej ekspozycji na progestageny, o których już wiadomo, iż są związane ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia oponiaka (np. cyproteron, nomegestrol, medroksyprogesteron i chlormadinon); należy to uwzględnić przed rozpoczęciem leczenia dezogestrelem lub etonogestrelem – wskazuje też komunikat.

Szacuje się, iż ogółem na każde 67 300 kobiet leczonych dezogestrelem przypada około jeden dodatkowy przypadek oponiaka.

Dowody naukowe: Analiza francuskiego badania SNDS

Merytoryczną podstawą wydania komunikatu są wyniki francuskiego epidemiologicznego badania kliniczno-kontrolnego (Roland N. i wsp., BMJ 2025). Badanie oparto na danych z francuskiego narodowego systemu danych zdrowotnych (SNDS – Système National des Données de Santé). Objęło ono populację 8 391 kobiet, które przeszły operację wewnątrzczaszkową z powodu oponiaka. Każdy przypadek został dopasowany do 10 osób z grupy kontrolnej pod względem roku urodzenia i miejsca zamieszkania (83 910 osób w grupie kontrolnej). Analiza wykazała umiarkowany wzrost ryzyka przy stosowaniu dezogestrelu w dawce 75 mikrogramów.

– Zaobserwowano niewielki wzrost ryzyka wystąpienia przypadków oponiaka wewnątrzczaszkowego przy aktualnym, długotrwałym stosowaniu dezogestrelu ($\ge$1 rok) w dawce 75 mikrogramów (iloraz szans [OR] wynosił 1,3 [95% przedział ufności [CI]: 1,1 do 1,5]). Szacowana liczba pacjentów, których poddanie danej procedurze wiąże się z wystąpieniem jednego niekorzystnego punktu końcowego (NNH – number needed to harm), wynosiła ogółem 67 300 kobiet dla jednego oponiaka wewnątrzczaszkowego – czytamy w komunikacie.

Wykazano ponadto jednoznaczną zależność od czasu trwania terapii oraz wcześniejszego stosowania innych progestagenów. Ryzyko wzrastało wraz z wydłużeniem czasu trwania leczenia (>7 lat). Dodatkowe ryzyko było większe u kobiet, które wcześniej stosowały progestagen o znanym związku z oponiakiem.

Bardzo istotnym ustaleniem o znaczeniu rokowaniowym jest też fakt, iż podwyższone ryzyko ustępuje po zaprzestaniu przyjmowania leku. Z uwagi na ścieżkę metaboliczną wnioski te przenoszą się na oba związki. Dezogestrel jest metabolizowany do etonogestrelu, dlatego wyniki badania mają również znaczenie kliniczne dla etonogestrelu.

Obraz kliniczny i czujność diagnostyczna

Oponiak jest rzadkim, w większości łagodnym nowotworem wywodzącym się z opon mózgowo-rdzeniowych. Choć oponiaki zwykle rosną powoli, mogą powodować poważne konsekwencje w zależności od swojej lokalizacji i wymagać interwencji neurochirurgicznej.

Objawy kliniczne mogą być nieswoiste i obejmują:

• zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, ograniczenie pola widzenia),

• utratę słuchu lub dzwonienie w uszach (szumy uszne),

• utratę węchu (anosmia),

• bóle głowy nasilające się z upływem czasu,

• utratę pamięci i osłabienie funkcji poznawczych,

• napady drgawkowe,

• osłabienie siły mięśniowej kończyn.

Lekarze ginekolodzy oraz lekarze POZ, u których pacjentki zgłaszają powyższe objawy w trakcie stosowania dezogestrelu lub etonogestrelu, powinni skierować je na diagnostykę obrazową oraz zmodyfikować schemat antykoncepcji.

Aktualizacja druków informacyjnych i lista produktów

W konsekwencji decyzji regulacyjnych nastąpi modyfikacja dokumentacji produktów leczniczych. Druki informacyjne (Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz Ulotka dla pacjenta) produktów leczniczych zawierających dezogestrel lub etonogestrel zostaną odpowiednio zaktualizowane. Oponiak zostanie dodany w nich jako działanie niepożądane z częstością «nieznana».

Zmiany te obejmują szeroki portfel leków oferowanych przez wiodących producentów farmaceutycznych na polskim rynku:

*Produkt Circlet nie znajduje się w obrocie na terenie Polski na dzień dystrybucji komunikatu.