Rolą personelu pielęgniarskiego w leczeniu tlenem hiperbarycznym jest przede wszystkim przygotowanie pacjenta do terapii i obserwacja w trakcie trwania sesji. Pielęgniarki i pielęgniarze muszą wykazywać się znajomością zasad leczenia i bezpieczeństwa sesji, posiadać odpowiednie wykształcenie i ukończone szkolenia, by sprawować profesjonalną opiekę nad pacjentem.
Komora hiperbaryczna – czym jest, jakie są wskazania i przeciwwskazania?
Leczenie tlenem hiperbarycznym (ang. hyperbaric oxygen therapy – HBOT) polega na oddychaniu 100 proc. tlenem w warunkach podwyższonego ciśnienie w specjalnej komorze hiperbarycznej przez indywidualny układ oddechowy (maska twarzowa, hełm, respirator). W praktyce klinicznej wyróżnia się dwa rodzaje komór hiperbarycznych:
- wielomiejscową, tzw. „multiplace” – w komorze przebywa jednocześnie od jednego do kilkunastu pacjentów oraz personel medyczny – lekarz lub pielęgniarka – którzy posiadają uprawnienia do zabezpieczenia sesji hiperbarycznych;
- jednomiejscową, tzw. „monoplace” – pacjent przebywa w komorze sam, a personel medyczny nadzoruje sesję zewnątrz. W tej komorze pacjent oddycha 100 proc. tlenem medycznym z atmosfery komory lub przez maskę tlenową.
W Polsce refundowane przez NFZ są jedynie zabiegi z wykorzystaniem komory wielomiejscowej.
Wskazaniami do terapii są:
- choroba dekompresyjna,
- zatory gazowe,
- zatrucie tlenkiem węgla,
- zgorzel gazowa,
- martwicze zakażenie tkanek miękkich tlenowe i beztlenowe (w tym zespół Fourniera),
- ostre niedokrwienie tkanek miękkich,
- uraz mięśniowo-szkieletowy,
- oparzenia termiczne,
- nagła głuchota idiopatyczna oraz uraz akustyczny,
- popromienne uszkodzenie tkanek i narządów,
- trudno gojące się rany po wcześniejszym udokumentowanym niepowodzeniu leczenia innymi metodami,
- zapalenie lub martwica kości,
- zapalenie mostka,
- zapalenie śródpiersia pooperacyjne,
- niestabilność mostka,
- ropnie: wewnątrzczaszkowe, opłucnej, płuca, wątroby.
Przeciwwskazania do terapii w komorze hiperbarycznej obejmują:
- przeciwwskazania bezwzględne: nieodbarczona odma opłucnowa, niektóre leki onkologiczne (chemioterapeutyki), ciąża – z wyjątkiem zatrucia tlenkiem węgla;
- przeciwwskazania względne: choroby płuc (astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), włóknienie płuc), padaczka, klaustrofobia, przeciwwskazania czasowe – gorączka, zakażenie górnych dróg oddechowych, uszu, nowa lub zatok.
Do leczenia w komorze hiperbarycznej pacjenci kwalifikowani są przez lekarzy ośrodka hiperbarycznego na podstawie skierowania, dokumentacji medycznej pacjenta oraz osobistej konsultacji i weryfikacji rany, o ile jest ona powodem konsultacji. W przypadku ran wykonuje się dokumentację fotograficzną. Na okres leczenia pacjentom udostępniane są przedmioty potrzebne do terapii, takie jak odzież bawełniana, indywidualny zestaw oddechowy.
Leczenie zwykle opiera się na trzech cyklach 20-minutowych oddychania tlenem medycznym. Cykle przerywane są tzw. przerwami powietrznymi trwającymi około 5 minut, których celem jest zmniejszenie toksyczności tlenowej. Po określony czasie pobytu w zwiększonym ciśnieniu następuje faza dekompresji, czyli stopniowej redukcji ciśnienia, która trwa około 10 minut.
Rola personelu pielęgniarskiego w leczeniu tlenem hiperbarycznym
Personel pielęgniarski w odniesieniu do leczenia tlenem hiperbarycznym przede wszystkim przygotowuje pacjentów do terapii. Zapoznaje pacjentów z przebiegiem leczenia, technikami wyrównywania ciśnienia w uszach, przeprowadzając np. próbę Valsalvy, która polega na wydmuchiwaniu powietrza przy zamkniętych ustach i zatkanym nosie, lub manewr Toynbee, który polega na zamknięciu nosa oraz ust z jednoczasowym przełykaniem śliny. Pacjentom z cukrzycą wykonuje się pomiar glikemii przed i po ekspozycji hiperbarycznej. Ponadto rolą personelu pielęgniarskiego jest wyjaśnienie wątpliwości, edukacja w kierunku prawidłowego korzystania z układów oddechowych podczas trwania ekspozycji, wyjaśnienie znaczenia leczenia tlenem hiperbarycznym różnych schorzeń, rozwiązywanie bieżących problemów, np. z wyrównaniem ciśnienia w uszach lub związanych z lękiem lub niepokojem spowodowanym metodą leczenia.
Personel pielęgniarski przebywa również z pacjentem w komorze, co zwiększa bezpieczeństwo chorych. Pacjenci są obserwowani pod kątem wystąpienia drgawek spowodowanych toksycznością lub nietolerancją na tlen. W razie ich wystąpienia choremu należy natychmiast zdjąć maskę lub hełm, zabezpieczyć przed urazami i powiadomić lekarza dyżurnego.
Jakie kwalifikacje musi mieć pielęgniarka pracująca w ośrodku hiperbarycznym?
Personel pielęgniarski pracujący w ośrodku hiperbarycznym musi spełniać wymogi kwalifikacyjne:
- muszą być specjalistkami/specjalistami w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki lub posiadać 2-letnie doświadczenie w pracy w oddziale anestezjologii i intensywnej terapii (OAiIT),
- nie mniej niż 160 godzin szkolenia w zakresie medycyny nurkowej i hiperbarycznej,
- ukończony kurs medycyny nurkowej (40 godzin),
- ukończony kurs medycyny hiperbarycznej (40 godzin) zgodny z zaleceniami ECHM,
- odbyte 2-tygodniowe szkolenie w ośrodku hiperbarycznym, pracującym zgodnie z zaleceniami ECHM.
