Chemioterapia może powodować miejscowe zmiany skórne, a także wpływać na gojenie istniejących ran, ponieważ stosowane w terapii cytostatyki działają nie tylko na komórki nowotworowe, ale również zdrowe, np. komórki skóry. Na skutek chemioterapii mogą powstawać owrzodzenia i zmiany martwicze.
Chociaż chemioterapia jest podstawową metodą leczenia nowotworów, wiąże się z powstawaniem różnych powikłań. Leki stosowane w trakcie terapii, które przeznaczone są do zwalczania gwałtownie dzielących się komórek nowotworowych, mogą również oddziaływać na inne typy komórek, również zdrowych, np. skóry adekwatnej i makrofagów zaangażowanych w gojenie ran. W konsekwencji dochodzi do powstawania zmian skórnych i ran, a proces gojenia istniejących ran jest utrudniony, zwiększa się również ryzyko infekcji.
Rany powstałe na skutek chemioterapii
Chemioterapia może powodować miejscowe zmiany skórne w postaci przemijającego rumienia, przebarwień, światłoczułości, zmian płytek paznokciowych dłoni oraz zmian na podeszwowej części stóp. W przypadku podania preparatu w miejsca, które wcześniej poddawane były radioterapii, istnieje ryzyko wywołania reakcji zapalnej w postaci pęcherzy, rumienia, przebarwień, obrzęków, złuszczania skóry i głębokich owrzodzeń czy choroby Reynauda. U pacjentów występują również podrażnienia żylne i wynaczynienia prowadzące do głębokich owrzodzeń tkanek, które powstają w ciągu kilku dni do 3 tygodni od zastosowania preparatu. Owrzodzenia mogą obejmować ścięgna i nerwy.
Do najczęstszych rodzajów zmian skórnych po chemioterapii należy zespół ręka-stopa (PPE – palmar-plantar erythrodysesthesia), który jest reakcją na cytostatyki. Najczęściej pojawia się po 2 do 12 dni po chemioterapii w postaci dyzestezji lub mrowienia dłoni i stóp, a także plamiastych zaczerwienień z obszarami zasinienia i obrzękami, np. w miejscach innych niż dłonie i stopy, takich jak pośladki, pod piersiami, w pachwinach, mosznie i wargach sromowych. Mogą powstawać złuszczające się strupy lub pęcherze, a także martwica i owrzodzenia. Przyczyną PPE według niektórych autorów jest wynaczynienie leku z drobnych naczyń włosowatych w głębszych warstwach skóry adekwatnej i miejscach ucisku, co wywołuje silny, miejscowy stan zapalny skóry.
Chemioterapia prowadzi także do suchości skóry, pękania i występowania przebarwień, które w konsekwencji mogą prowadzić do rozwoju trudno gojących się owrzodzeń. Rzadziej rozwijają się także zmiany martwicze (szczególnie w przypadku wynaczynienia, czyli przedostania się leku z żyły do tkanki). Ponadto w praktyce klinicznej jako powikłanie po chemioterapii obserwuje się również zmiany skórne w postaci osutek plamisto-grudkowych, które mogą przypominać trądzik, ulegać nadkażeniom i prowadzić do poważniejszych uszkodzeń skóry.
Wśród powikłań po chemioterapii wymienia się także: zespoły zakrzepowo-zatorowe, martwica tkanek po wynaczynieniu chemioterapeutyku, uszkodzenia skóry i dermatozy, ostrą białaczkę szpikową, wtórne nowotwory narządowe.
Martwica opuszków palców po chemioterapii (PPE)
Martwica grzbietu stopu po radio- i chemioterapii (PPE)
Zapalenie skóry po radio- i chemioterapii
Wpływ chemioterapii na gojenie ran
Chemioterapia wpływa również na opóźnienie gojenia istniejących ran, ponieważ powoduje hamowanie podziału komórek i syntezy białek, co zaburza wczesną reakcję zapalną, a także hamuje usuwanie martwych tkanek przez fagocytozę i zwiększa ryzyko zakażenia. Cytostatyki niszczą nie tylko komórki nowotworowe, ale także gwałtownie dzielące się zdrowe komórki, które są niezbędne w regeneracji tkanek.
Ponadto chemioterapia wpływa na odporność, obniżając poziom białych krwinek, co sprawia, iż organizmowi trudniej jest zwalczyć infekcję, co również w znacznym stopniu utrudnia i wydłuża proces gojenia rany.
Ochrona skóry w trakcie i po chemioterapii
U pacjentów poddawanych chemioterapii kluczowa jest ochrona skóry, a więc stosowanie odpowiedniego nawilżenia, unikanie gorących kąpieli, słońca, sauny, masaży i depilacji, a także noszenie luźnej, przewiewnej odzieży. Zaleca się codzienną higienę skóry z użyciem delikatnego mydła i letniej wody.
W przypadku wystąpienia zmian skórnych należy stosować opatrunki specjalistyczne, które wspierają regenerację skóry i chronią rany przed zakażeniem. W leczeniu skórnych powikłań po chemioterapii jest rekomendowane nierozcieńczone 99 proc. DMSO aplikowane 4 razy dziennie na zmianę skórną przez 14 dni, doustnie deksamethazon i pirydoksyna oraz chłodzenie lodem nadgarstków i kostek.
Źródło: Materiały edukacyjne udostępnione przez dr n. med. i n. o zdr. Elżbietę Szkiler
