Rak jelita grubego to jeden z najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych na świecie. Niestety, w ponad połowie przypadków jest wykrywany dopiero w stadium zaawansowanym, co znacząco ogranicza szanse na skuteczne leczenie.
Choroba rozwija się zwykle powoli i przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów. Dlatego tak istotną rolę odgrywają badania przesiewowe, które zwiększają szanse na wykrycie nowotworu we wczesnej fazie. Ogromne znaczenie ma również profilaktyka pierwotna.
O tym, na czym polega czujność onkologiczna w kontekście raka jelita grubego, mówi lek. Stanisław Wolanin, specjalista chirurgii ogólnej i onkologicznej, ordynator Oddziału Zabiegowego i Chirurgii Onkologicznej w Szpitalu św. Elżbiety, który na co dzień pomaga pacjentom z nowotworami przewodu pokarmowego.
W szpitalach LUX MED Onkologia diagnostyka oraz leczenie raka jelita grubego prowadzone jest w ramach NFZ oraz karty DILO. Infolinia: 22 430 87 00 (pon.-pt. 7:00-20:00).
Jak nie przeoczyć raka jelita grubego?
Jarosław Gośliński, Zwrotnik Raka: Panie Doktorze, rak jelita grubego należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych na świecie. W Polsce co roku rozpoznaje się go średnio u jednej na 2 tys. osób.
Lek. Stanisław Wolanin: Rak jelita grubego, łącznie z jego końcowym odcinkiem, czyli odbytnicą, jest w Polsce trzecim najczęściej występującym nowotworem i drugą najczęstszą przyczyną zgonów z powodu chorób nowotworowych. Szacuje się, iż w ciągu najbliższych 20 lat liczba zachorowań i zgonów z jego powodu może wzrosnąć o 60–70%.
Ryzyko zachorowania w ciągu całego życia wynosi około 5 proc. i jest dwukrotnie większe u osób obciążonych wywiadem rodzinnym. Aż 90 proc. przypadków raka jelita grubego rozpoznaje się u osób po 50. roku życia. Nie oznacza to jednak, iż niepokojące objawy u młodszych pacjentów można bagatelizować — zachorowania zdarzają się również u osób w trzeciej dekadzie życia.
Jakie objawy powinny zaniepokoić pacjenta i skłonić go do pilnej konsultacji lekarskiej?
Lek. Stanisław Wolanin: W większości przypadków początek choroby przebiega bezobjawowo, dlatego tak istotną rolę odgrywa przesiewowa kolonoskopia. To badanie często daje szansę na wykrycie raka jelita grubego na etapie, gdy jest on jeszcze całkowicie wyleczalny.
Do objawów alarmowych, które powinny skłonić do wizyty u lekarza i rozpoczęcia diagnostyki, należą: widoczna krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień oraz ich charakteru – biegunki, zaparcia czy uczucie niepełnego wypróżnienia. Niepokój powinny budzić także utrata masy ciała i postępujące osłabienie, którym często towarzyszy niedokrwistość widoczna w badaniach laboratoryjnych.
Również utrzymujące się bóle i wzdęcia brzucha, choć są objawami nieswoistymi, nie powinny być lekceważone.
Niepokojące objawy powinny uruchomić szybką diagnostykę onkologiczną. Na czym opiera się ona w praktyce?
Lek. Stanisław Wolanin: Kluczowym badaniem diagnostycznym w kierunku raka jelita grubego jest kolonoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. Badanie na krew utajoną w kale ma ograniczoną swoistość, co oznacza, iż dodatni wynik może towarzyszyć również wielu innym schorzeniom.
W większości przypadków diagnostykę endoskopową można przeprowadzić w trybie planowym, na podstawie skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. U pacjentów z wysokim prawdopodobieństwem raka jelita grubego, którzy prezentują jednocześnie kilka niepokojących objawów, diagnostykę można przyspieszyć w ramach karty DILO, czyli Karty Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego.
Jeśli kolonoskopia potwierdzi obecność raka jelita grubego, pacjent kierowany jest do onkologa lub chirurga onkologicznego, który zleca badania obrazowe i laboratoryjne niezbędne do ustalenia dalszego postępowania.
A jak wygląda to w praktyce? Jakie są dziś najczęstsze trudności diagnostyczne lub opóźnienia na ścieżce pacjenta z podejrzeniem raka jelita grubego?
Lek. Stanisław Wolanin: Najczęstszym błędem – zarówno po stronie lekarzy, jak i samych chorych – jest bagatelizowanie objawów, zwłaszcza u osób młodych. Nierzadko pacjenci z zaawansowanym rakiem przed 40. rokiem życia wcześniej zgłaszali niepokojące symptomy, ale nie mieli zleconej odpowiedniej diagnostyki.
Trzeba też pamiętać, iż ujemny wynik testu na krew utajoną w kale czy prawidłowy poziom markerów nowotworowych nie wykluczają wczesnych postaci raka jelita grubego.
W ostatnim czasie znacząco wydłużył się również czas oczekiwania na kolonoskopię. W części pracowni endoskopowych sięga on już niemal roku. jeżeli pacjenta nie stać na badanie komercyjne, a objawy kliniczne się nasilają, diagnostykę można przyspieszyć dzięki karty DILO, wystawianej przez lekarza POZ lub specjalistę. Nie powinno się jednak wykorzystywać tej ścieżki wyłącznie do skracania kolejki u pacjentów skąpoobjawowych lub bezobjawowych.
Bardzo ważne jest także adekwatne przygotowanie jelita do kolonoskopii, zgodnie z zaleceniami pracowni endoskopowej. Niedostateczne oczyszczenie jelita może sprawić, iż wczesne zmiany chorobowe pozostaną niezauważone.
Po uzyskaniu potwierdzenia choroby rozpoczyna się planowanie leczenia. Co ma decydujące znaczenie przy wyborze optymalnej terapii raka jelita grubego?
Lek. Stanisław Wolanin: Po uzupełnieniu diagnostyki o badania obrazowe i laboratoryjne przypadek pacjenta jest omawiany na konsylium onkologicznym. To właśnie tam zapada decyzja o pierwszym etapie leczenia.
Jedyną skuteczną metodą radykalnego leczenia raka jelita grubego jest doszczętny zabieg operacyjny, obejmujący resekcję zmienionego chorobowo odcinka jelita z odpowiednim marginesem oraz jego unaczynieniem. Taki zakres operacji pozwala również na usunięcie odpowiedniej liczby węzłów chłonnych.
Współcześnie coraz częściej przeprowadza się operacje laparoskopowe. Ich skuteczność jest porównywalna z metodami tradycyjnymi, a jednocześnie wiążą się one z mniejszym bólem pooperacyjnym i krótszym pobytem w szpitalu.
Po operacji, podczas kolejnego konsylium, na podstawie wyniku badania histopatologicznego preparatu operacyjnego pacjent kwalifikowany jest do chemioterapii uzupełniającej albo do obserwacji. W niektórych przypadkach możliwe jest również zastosowanie leków ukierunkowanych molekularnie.
Jeśli choroba zostaje wykryta na etapie rozsiewu, leczenie rozpoczyna się zwykle od chemioterapii. Część pacjentów z rakiem odbytnicy wymaga także przedoperacyjnej radioterapii lub radio- i chemioterapii.
Czym kierować się przy wyborze ośrodka, w którym rozpoczniemy leczenie? O czym warto pamiętać z perspektywy pacjenta?
Lek. Stanisław Wolanin: w tej chwili standardem są operacje wykonywane techniką laparoskopową, a coraz częściej także robotyczną. Ma to szczególne znaczenie u pacjentów z rakiem odbytnicy, gdzie dostęp metodą otwartą bywa szczególnie trudny. Dlatego planową operację warto przeprowadzić w ośrodku mającym duże doświadczenie w leczeniu tego typu nowotworów.
W szpitalach Lux Med Onkologia w Warszawie wykonujemy operacje onkologiczne w zakresie jelita grubego i odbytnicy zarówno techniką laparoskopową, jak i z użyciem robota chirurgicznego — również u pacjentów po wcześniejszych interwencjach w obrębie jamy brzusznej. Podczas zabiegów korzystamy wyłącznie ze sprawdzonych, przebadanych, jednorazowych narzędzi do elektrokoagulacji tkanek i wykonywania zespoleń jelitowych, a operacje przeprowadzają doświadczeni chirurdzy.
U części pacjentów okres poprzedzający operację warto wydłużyć, by poprawić stan odżywienia i wydolność fizyczną. To tzw. prehabilitacja, która pozwala bezpieczniej przejść przez leczenie operacyjne. Niektórzy chorzy wymagają także kilkudniowego przygotowania w warunkach szpitalnych jeszcze przed zabiegiem.
Powiedzieliśmy sporo o diagnostyce i planowaniu leczenia, przejdźmy więc do profilaktyki. Które czynniki ryzyka są najlepiej udokumentowane, jeżeli chodzi o zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory jelita?
Lek. Stanisław Wolanin: Rak jelita grubego jest nowotworem szczególnie podatnym na wpływ środowiska i stylu życia. Zmiana nawyków żywieniowych, większa aktywność fizyczna i utrzymywanie prawidłowej masy ciała mogą istotnie zmniejszyć ryzyko zachorowania. Szacuje się, iż profilaktyka pierwotna pozwala zapobiec około 50–60 proc. sporadycznych raków jelita grubego i odbytnicy.
Obejmuje ona przede wszystkim dietę i styl życia. W praktyce oznacza to ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa, zwłaszcza przygotowywanego poprzez smażenie, wędzenie czy grillowanie, przy jednoczesnym zwiększeniu podaży błonnika. Równie ważne są regularna aktywność fizyczna, niepalenie papierosów, ograniczenie spożycia alkoholu oraz utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Warto pamiętać, iż otyłość może zwiększać ryzyko rozwoju raka jelita grubego choćby o 60 proc.
A badania przesiewowe? Kto, jak i kiedy powinien się badać?
Lek. Stanisław Wolanin: jeżeli chodzi o pacjentów bezobjawowych, o kolonoskopii przesiewowej powinny szczególnie pamiętać: osoby po 50. roku życia, krewni pierwszego stopnia pacjentów z rozpoznanym rakiem jelita grubego, a także osoby z zespołami dziedzicznymi predysponującymi do rozwoju tego nowotworu, takimi jak rodzinna polipowatość gruczolakowata czy zespół Lyncha.
W przypadku krewnych pacjentów, u których nowotwór rozpoznano przed 50. rokiem życia, badanie powinno zostać wykonane 10 lat wcześniej niż wiek chorego w momencie rozpoznania.
Szczególną czujność powinny zachować także osoby chorujące na wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego-Crohna, a także pacjenci prowadzący niezdrowy tryb życia – z otyłością, cukrzycą, palący papierosy i nadużywający alkoholu.
W Polsce kolonoskopię można wykonać bezpłatnie i bez skierowania – w przypadku osób spełniających kryteria programu badań przesiewowych – albo na podstawie skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalisty.
Bardzo dziękuję za rozmowę.
ARTYKUŁ WE WSPÓŁPRACY Z LUX MED ONKOLOGIA.
Post Rak jelita grubego. Ekspert wyjaśnia, jak zachować czujność onkologiczną pojawił się poraz pierwszy w Zwrotnikraka.pl.
