Są takie chwile, w których późniejsza dorosłość — zwykle kojarzona ze spokojem, doświadczeniem i dystansem — nagle odsłania swoją kruchość. Wystarczy jedno wspomnienie, jedna diagnoza, jedna zmiana w rodzinie, by coś w nas drgnęło. Czasem wystarczy cisza po wyjściu bliskich, pusty fotel przy stole, wiadomość o czyjejś chorobie, albo zwykłe poczucie, iż świat przyspieszył bardziej, niż chcieliśmy. Starszy wiek nie chroni przed pytaniami. On jedynie sprawia, iż pytamy inaczej — ciszej, głębiej, z większą świadomością tego, co naprawdę ważne.
W ostatnich miesiącach wiele osób w wieku 60 i więcej, z którymi rozmawiałam, wracało do jednego zdania: „Czy to, co zostało, ma jeszcze sens?”. To nie jest pytanie o rezygnację. To pytanie o znaczenie. O to, jak żyć, kiedy część ról już się zakończyła, kiedy dzieci są dorosłe, kiedy praca przestała być centrum dnia, a ciało zaczyna przypominać o swoich granicach. To pytanie pojawia się nie dlatego, iż czegoś brakuje, ale dlatego, iż człowiek w starszym wieku ma odwagę spojrzeć na życie bez iluzji.
W ostatnich dniach te pytania stały się jeszcze bardziej intensywne u moich dwóch starszych klientów pochodzących z Iranu. Oboje żyją w Kanadzie od lat, ale ich serca — jak mówią — „nigdy nie wyjechały”. A wydarzenia sprzed zaledwie dwóch dni sprawiły, iż ich emocje, lęki i poczucie sensu zostały wystawione na próbę. 28 lutego Iran został pogrążony w niemal całkowitej ciemności cyfrowej. Łączność internetowa spadła do kilku procent normalnego poziomu, po tym jak USA i Izrael rozpoczęły zmasowaną kampanię bombardowań przeciwko infrastrukturze wojskowej i nuklearnej Iranu. W Teheranie zapanował chaos, ulice zostały sparaliżowane, a cyberataki sparaliżowały media państwowe. Dla milionów Irańczyków — i dla całej diaspory poza krajem— oznaczało to jedno: ciszę, która boli bardziej niż jakakolwiek wiadomość.
Pan Farhad, 62-letni były inżynier, powiedział mi wczoraj: „Od dwóch dni nie mam żadnej wiadomości od brata. Nic. Nagle żadnego kontaktu. Internet w Iranie nie działa. W Teheranie spadają bomby. A ja siedzę tutaj, w ciepłym domu i czuję, jakby ktoś wyrwał mi połowę serca”. Opowiadał o poczuciu winy, które nosi wielu ludzi w diasporze: iż są bezpieczni, iż mają prąd, iż mogą mówić, podczas gdy ich bliscy żyją w strachu. To doświadczenie jest dziś powszechne wśród Irańczyków na całym świecie, którzy zmagają się z chroniczną niepewnością, bezsilnością i traumą zastępczą — emocjonalnym bólem wynikającym z obserwowania cierpienia bliskich z daleka. „W moim wieku człowiek powinien szukać sensu w tym, co blisko. Ale jak mam to zrobić, kiedy moje myśli są tam, gdzie ludziom grozi śmierć?” — zapytał. A jednak dodał po chwili: „Może sens jest właśnie w tym, iż wciąż mi zależy. Że nie jestem obojętny.”
Pani Laleh, 69-letnia była pielęgniarka, od lat walczy z lękiem i bezsennością. Ostatnie wydarzenia — blackout internetowy, bombardowania, chaos w Teheranie — sprawiły, iż jej objawy nasiliły się. „Kiedy widzę młodych ludzi na ulicach Teheranu, przypomina mi się moja młodość. My też protestowaliśmy. My też wierzyliśmy, iż zmienimy świat. A teraz widzę, iż historia zatacza koło. I boli mnie, iż nie mogę ich ochronić.” A potem dodała coś, co zapisałam w notesie: „W moim wieku sens nie jest w wielkich rzeczach. Sens jest w tym, iż wciąż potrafię czuć — choćby jeżeli to ból. Bo to znaczy, iż jestem żywa.”
Sens życia w starszym wieku nie polega na powrocie do dawnych ról. Nie jest próbą udowadniania, iż „wciąż możemy tyle, co kiedyś”. Sens staje się sztuką wybierania tego, co naprawdę ma wartość — choćby wtedy, gdy świat wokół nas pogrąża się w chaosie.
W kontekście wydarzeń w Iranie — protestów, represji, przerwach prądu, blokady internetu i bombardowań — pytania o sens nabierają jeszcze większej intensywności. Kryzysy globalne potrafią poruszyć w nas to, co najdelikatniejsze, odsłaniając warstwy emocji, o których myśleliśmy, iż dawno ucichły. A jednocześnie pokazują, iż przez cały czas nam zależy. Że wciąż jesteśmy wrażliwi. Że próbujemy rozumieć świat, choćby jeżeli nie zawsze potrafimy go pojąć. To nie jest oznaka słabości. To dowód życia.
W Kanadzie te wydarzenia odbijają się szerokim echem — nie tylko wśród irańskiej diaspory, ale także wśród ludzi, którzy na co dzień nie mają żadnych związków z Iranem. W kraju przyzwyczajonym do stabilności takie obrazy budzą nie tylko współczucie, ale też refleksję nad tym, jak krucha potrafi być ludzka codzienność, gdy granice bezpieczeństwa zostają przekroczone. To poruszenie — zarówno tam, jak i tutaj — sprawia, iż pytania o sens stają się bardziej natarczywe, bardziej obecne, bardziej prawdziwe.
A jednak w starszym wieku sens często rodzi się w tym, co drobne i powtarzalne: w rytmie dnia, który daje poczucie bezpieczeństwa; w relacjach, które nie muszą być liczne, by były ważne; w trosce o ciało, które potrzebuje więcej uwagi; w odwadze, by powiedzieć „nie” temu, co nas męczy; w zgodzie na to, iż nie musimy już nikomu niczego udowadniać. To właśnie te małe kotwice pomagają utrzymać stabilność, gdy świat zewnętrzny drży.
Pytania o sens życia nie są oznaką słabości. Są oznaką mądrości. Oznaczają, iż człowiek nie chce przeżyć ostatnich dekad życia „na autopilocie”. Chce przeżyć je świadomie, w zgodzie ze sobą, w rytmie, który jest dla niego dobry. Wielu seniorów mówi mi, iż boją się, iż „już za późno”. Tymczasem badania pokazują, iż poczucie sensu może wzrastać z wiekiem — bo z czasem uczymy się odróżniać to, co ważne, od tego, co tylko głośne.
I co ważne — nie trzeba szukać sensu w samotności. Rozmowa z psychologiem, terapeutą, lekarzem rodzinnym czy zaufaną osobą może być ogromnym wsparciem, zwłaszcza wtedy, gdy życie wydaje się zbyt ciche albo zbyt ciężkie. Proszenie o pomoc jest aktem siły, a nie słabości.
Starszy wiek nie musi być czasem rezygnacji. Może być czasem znaczenia. Czasem wyborów, które są naprawdę nasze. Czasem, w którym sens nie znika — tylko dojrzewa razem z nami.
Dr. S. Jack Olszewski, RCC
Specjalista zdrowia psychicznego, wykładowca akademicki, autor/wydawca
Jeśli masz jakieś pytania lub szukasz odpowiedzi na nurtujące Cię zagadnienia dotyczące zdrowia psychicznego, skontaktuj się: [email protected]
