Nowotwory złośliwe są drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce. Każdego roku diagnozuje się u nas ponad 170 tysięcy nowych przypadków, a liczba ta systematycznie rośnie. Statystyki brzmią niepokojąco, ale jest w nich też pewna ukryta informacja: znaczna część nowotworów wykryta we wczesnym stadium jest wyleczalna. Problem polega na tym, iż wciąż zbyt wiele osób trafia do specjalisty zbyt późno – często dlatego, iż nie wiedziały, jakie badania im przysługują i do kogo po nie się zgłosić.
Dlaczego profilaktyka ma sens
Profilaktyka onkologiczna to nie tylko kwestia stylu życia – choć i to ma ogromne znaczenie. To przede wszystkim system działań, który pozwala wykryć zmiany nowotworowe lub przednowotworowe zanim zaczną dawać objawy. Rak piersi wykryty w stadium I jest wyleczalny w ponad 90% przypadków. Rak jelita grubego znaleziony podczas kolonoskopii, gdy wciąż jest polipem, niemal nigdy nie staje się problemem. Rak szyjki macicy rozwijający się latami można zatrzymać znacznie wcześniej, nim dotrze do etapu inwazyjnego.
Kluczem jest regularne poddawanie się badaniom przesiewowym, które w Polsce są bezpłatne w ramach NFZ – wystarczy spełniać kryterium wiekowe i zgłosić się we adekwatnym miejscu.
Badania przesiewowe – co nam przysługuje
W Polsce funkcjonuje kilka ogólnopolskich programów profilaktycznych finansowanych przez NFZ:
- Mammografia – dla kobiet w wieku 45–74 lat, wykonywana co dwa lata; pozwala wykryć raka piersi na bardzo wczesnym etapie
- Cytologia – dla kobiet w wieku 25–64 lat, co trzy lata; chroni przed rakiem szyjki macicy
- Kolonoskopia – dla osób w wieku 50–65 lat (lub 40–65 lat, jeżeli rak jelita grubego wystąpił u krewnego pierwszego stopnia); pozwala usunąć polipy zanim staną się rakiem
- Niskodawkowa tomografia komputerowa płuc – dla palaczy i byłych palaczy w określonych grupach wiekowych; wykrywa zmiany płucne we wczesnym stadium
- Badanie w kierunku raka prostaty – dostępne w ramach programów regionalnych i inicjatyw profilaktycznych
To jednak nie wyczerpuje tematu. Poza badaniami przesiewowymi istnieje cała gama badań diagnostycznych, które warto wykonywać regularnie w zależności od wieku, płci i historii rodzinnej. Tu kluczową rolę odgrywa lekarz pierwszego kontaktu.
Lekarz POZ – niedoceniany sojusznik w walce z rakiem
Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) to nie tylko ten, do kogo idziemy z przeziębieniem. To w rzeczywistości pierwszy i najważniejszy punkt systemu ochrony zdrowia – zarówno w diagnostyce, jak i w profilaktyce onkologicznej.
To lekarz POZ zleca podstawowe badania krwi, które mogą sugerować nieprawidłowości. To on wystawia skierowania do specjalistów i może jako jeden z pierwszych zaobserwować niepokojące objawy – nieuzasadniona utrata masy ciała, przewlekłe zmęczenie, zmiany na skórze, długo utrzymujący się kaszel czy krew w stolcu to sygnały alarmowe, które doświadczony lekarz rodzinny potrafi adekwatnie zinterpretować.
Lekarz POZ może też wystawić kartę DiLO – Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego – czyli dokument, który otwiera pacjentowi ścieżkę szybkiej diagnostyki onkologicznej bez długich kolejek. Karta DiLO to jedna z ważniejszych instytucji w polskim systemie zdrowotnym, bo pozwala skrócić czas od podejrzenia nowotworu do postawienia diagnozy choćby o kilka miesięcy.
Warto pamiętać, iż skuteczna relacja z lekarzem POZ wymaga regularności. Nie chodzi o wizyty tylko w chwili choroby, ale o systematyczne badania kontrolne, aktualizowanie historii zdrowotnej i szczere informowanie lekarza o wszystkich objawach – choćby tych, które wydają się błahe.
Opieka koordynowana – jak działa w praktyce
Jedną z istotnych zmian w polskim systemie ochrony zdrowia ostatnich lat jest wprowadzenie opieki koordynowanej w POZ. Czym ona jest? Mówiąc prosto – to model, w którym lekarz rodzinny nie tylko leczy doraźnie, ale aktywnie zarządza zdrowiem pacjenta: planuje badania, organizuje konsultacje ze specjalistami i dba o ciągłość całego procesu diagnostyczno-leczniczego.
W ramach opieki koordynowanej pacjent ma dostęp do konsultacji specjalistycznych bezpośrednio w ramach swojej przychodni POZ lub w ścisłej współpracy z nią – bez konieczności samodzielnego szukania specjalistów i czekania w kolejkach do poradni. Koordynator opieki – najczęściej pielęgniarka lub dedykowany pracownik administracyjny przychodni – pomaga pacjentowi poruszać się po systemie, pilnuje terminów badań i przypomina o kolejnych krokach diagnostycznych.
W kontekście profilaktyki onkologicznej opieka koordynowana ma szczególne znaczenie. Pozwala zaplanować badania przesiewowe odpowiednie do profilu ryzyka pacjenta, a w przypadku wykrycia nieprawidłowości – gwałtownie uruchomić ścieżkę specjalistyczną. Zamiast samotnie szukać ginekologa, onkologa czy gastroenterologa, pacjent otrzymuje wsparcie i konkretny plan działania.
Jak skorzystać z opieki koordynowanej
Aby korzystać z opieki koordynowanej, pacjent musi być zapisany do przychodni POZ, która ten model realizuje. W Polsce działa coraz więcej takich placówek – zarówno publicznych, jak i prywatnych działających w ramach kontraktu z NFZ.
Jednym z operatorów medycznych, który umożliwia podpisanie deklaracji POZ oraz skorzystanie z opieki koordynowanej, jest Świat Zdrowia – sieć placówek oferujących kompleksową opiekę podstawową. Dla pacjenta oznacza to możliwość wyboru lekarza rodzinnego i jednoczesne objęcie go modelem skoordynowanej opieki zdrowotnej, uwzględniającym planowanie profilaktyczne i ścieżki do specjalistów.
Podpisanie deklaracji wyboru lekarza POZ jest bezpłatne i nie wiąże się z żadnymi kosztami dla pacjenta ubezpieczonego w NFZ. Zmiana przychodni jest możliwa raz na 90 dni.
Styl życia – profilaktyka, której nie warto pomijać
Badania przesiewowe i dobrze zorganizowana opieka medyczna to połowa sukcesu. Druga połowa leży w rękach samego pacjenta. Szacuje się, iż od 30 do 40% przypadków nowotworów można by uniknąć, eliminując czynniki ryzyka, które mamy realny wpływ kontrolować.
Do najważniejszych należą:
- Palenie tytoniu – odpowiada za ok. 22% wszystkich zgonów z powodu nowotworów; rzucenie palenia zmniejsza ryzyko raka płuca, przełyku, krtani, pęcherza moczowego i wielu innych
- Nadmierne spożycie alkoholu – zwiększa ryzyko raka wątroby, piersi, jelita grubego i przełyku
- Otyłość i siedzący tryb życia – sprzyjają m.in. rakowi jelita grubego, macicy i nerki
- Nieodpowiednia dieta – uboga w błonnik, bogata w przetworzone mięso; dieta roślinna i śródziemnomorska zmniejsza ryzyko nowotworowe
- Ekspozycja na słońce bez ochrony – główna przyczyna czerniaka i innych nowotworów skóry
Regularny ruch fizyczny – choćby 30 minut dziennie umiarkowanej aktywności – obniża ryzyko kilku rodzajów nowotworów. To jeden z najprostszych i najtańszych środków profilaktycznych, jakie istnieją.
Nie czekaj na objawy
Największy błąd, jaki można popełnić w profilaktyce onkologicznej, to czekać, aż coś zacznie boleć. Nowotwory we wczesnych stadiach często nie dają żadnych objawów – właśnie dlatego badania przesiewowe są tak cenne. Regularny kontakt z lekarzem POZ, uczestnictwo w programach profilaktycznych i świadomość własnego ciała to trzy filary, na których opiera się skuteczna profilaktyka.
ARTYKUŁ SPONSOROWANY
FOTO: Robert Przybysz
Post Profilaktyka nowotworów w praktyce – od badań przesiewowych po opiekę koordynowaną pacjenta pojawił się poraz pierwszy w Zwrotnikraka.pl.
