Polacy żyją coraz dłużej, ale w gorszym zdrowiu. Konieczny większy nacisk na profilaktykę

Wydłużaniu życia dzięki postępowi medycyny nie zawsze towarzyszy równie szybkie wydłużanie okresu życia bez niepełnosprawności. To wyzwanie, którym polski system ochrony zdrowia musi się zająć – ocenia gen broni prof. Grzegorz Gielerak z WIM-PIB. Kluczem do tego ma być większa koncentracja na profilaktyce.

Jak podaje Główny Urząd Statystyczny, w 2025 roku przeciętne trwanie życia noworodka (wskaźnik oznaczający, ile średnio lat przeżyłyby noworodki urodzone w danym roku, gdyby wzorzec umieralności według wieku nie zmienił się do końca trwania ich życia) wyniosło 75,37 roku w przypadku mężczyzn i 83,48 roku w przypadku kobiet. To odpowiednio o 0,4 i 0,2 roku dłużej niż w 2024 roku. Dla porównania w 1960 roku przeciętna długość życia mężczyzn wyniosła ok. 65 lat, natomiast kobiet prawie 71 lat. W ciągu ostatnich niemal czterech dekad średnia co do zasady rosła. W latach 1991–2019 oczekiwana długość życia w momencie urodzenia wzrosła o 8,2 roku w przypadku mężczyzn oraz o 6,7 roku w przypadku kobiet. Jedynym momentem, w którym spadła o odpowiednio 2,3 i 2,1 roku, była pandemia COVID-19 (2020–2021).

– Wydłużenie czasu życia, jakie obserwujemy na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci w Europie i większości państw świata, związane z postępem medycyny, wiąże się nieuchronnie również z pytaniem drugim, jakim jest życie w zdrowiu. Dzisiaj widzimy wyraźnie, iż tak jak dość łatwo wprowadzenie technologii związanych np. z leczeniem ostrych zespołów wieńcowych spowodowało wydłużenie czasu życia w Polsce na przestrzeni ostatnich 30 lat, tak znacznie trudniej się mierzyć z poprawą jakości życia, czyli tzw. życiem z zachowaną sprawnością – mówi w wywiadzie dla agencji Newseria gen. broni prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gielerak, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie.

Dystans do państw starej Unii

Jak podaje GUS, w 2024 roku (najświeższe raportowane przez urząd dane) trwanie życia w zdrowiu w momencie urodzenia wyniosło 61,62 roku dla mężczyzn i 65,32 roku dla kobiet. Oznacza to wzrost o 0,3 roku dla mężczyzn i o 0,7 roku dla kobiet w stosunku do 2023 roku, kiedy to liczby te wynosiły odpowiednio 61,3 oraz 64,6.

– W przypadku Polski mamy tutaj niestety wskaźniki, które pokazują nasz dystans do tego, co prezentują sobą dane pochodzące z państw tzw. starej Unii: życie w niepełnosprawności mężczyzn na poziomie 13 lat, w przypadku kobiet aż 17, gdzie średnia unijna mówi o około dziewięciu latach. To pokazuje, iż mamy do wykonania dużą pracę – zaznacza prof. Grzegorz Gielerak. – Życie w sprawności jest zasobem populacyjnym państwa. I teraz pytanie, czy państwo ambitnie podchodzi do tego, aby ten zasób był możliwie najpełniejszy i budował szeroko rozumianą strategię, w tym również siłę ekonomiczną i strategię bezpieczeństwa państwa, czy jednak chcemy oddać to pole naturze ze wszystkimi tego negatywnymi skutkami, które poniesiemy jako państwo tak w obszarze ekonomicznym, jak i w obszarze bezpieczeństwa.

Główne przyczyny utraty sprawności

W raporcie Lalonde’a (kanadyjski minister zdrowia i opieki społecznej w latach 1972–1977) z 1974 roku czytamy, iż za stan zdrowia każdego człowieka w największej mierze odpowiada styl życia. Wskazywane przez niego czynniki pogarszające trwanie życia w zdrowiu adekwatnie nie zmieniły się do dziś. To m.in. otyłość, niewłaściwa dieta czy zaniechanie aktywności fizycznej. Podobne obszary ryzyka definiują współcześnie również polscy lekarze.

– Czynnikami, które w największym stopniu odpowiadają za poczucie niepełnosprawności, są szeroko rozumiane, definiowane potocznie, bóle krzyża, ale również depresja, poczucie lęku. To jest również otyłość. o ile spojrzymy natomiast na dwa czynniki, które mają największe znaczenie jako czynniki przyczynowe, to są nimi nieprawidłowa glikemia oraz otyłość i nadwaga. Poza tym mamy proste wytyczne, nieskomplikowane, niedrogie, dotyczące tego, w którym kierunku jako państwo powinniśmy w tym względzie zmierzać – wskazuje dyrektor WIM-PIB w Warszawie.

Wydatki na profilaktykę a bezpieczeństwo

Jak dodaje, dyskusja na temat tego, jak wygląda długość życia w niepełnosprawności, jest okazją do tego, by zrewidować podejście do nakładów przeznaczanych w Polsce na działania profilaktyczne. Według danych Eurostatu w 2023 roku wydatki na profilaktykę stanowiły w Polsce 1,7 proc. bieżących wydatków na opiekę zdrowotną, wobec 3,7 proc. średnio w UE.

– Czy godzimy się na to, aby państwo wydawało pieniądze głównie na politykę obronną – przypomnę, iż to jest aż 4,8 proc. PKB – w sytuacji, kiedy na profilaktykę wydajemy tylko 1,7 proc. budżetu zdrowotnego [cały budżet na publiczną ochronę zdrowia to zgodnie z tzw. ustawą nakładową 6,8 proc. PKB sprzed dwóch lat w bieżącym roku i 7 proc. w przyszłym – red.]. Zestawiając te dwie wartości ze sobą, powiem tak: kupujemy sprzęt, zbroimy się, ale miejmy świadomość, iż za kilka–kilkanaście lat nie będziemy dysponować potencjałem ludzkim, który ten sprzęt będzie w stanie wykorzystać i obsłużyć – podkreśla dyrektor WIM-PIB.

Z raportu „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania”, opracowanego przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH, wynika, iż w 2025 roku 64 proc. mężczyzn w Polsce w wieku powyżej 20 lat miało zbyt wysoką masę ciała (BMI wyższe niż 25), a u 15 proc. występowała otyłość (BMI przekraczał wartość 30). Co istotne, już w grupie 20–39 lat ponad połowa mężczyzn miała zbyt wysoką masę ciała (45 proc. wykazywało nadwagę, a 8 proc. otyłość).

– o ile mielibyśmy efektywnie zmienić podejście do profilaktyki w Polsce, powinniśmy zacząć od nakładów, ale też i od tego, iż musi ona być prowadzona na każdym poziomie. Ona nie może się sprowadzać wyłącznie do reklam, do informowania o tym, iż coś jest zdrowe, czy nie. Musi stać się stylem życia, również dzieci i młodzieży, i to musi dziać się w szkole – wskazuje gen. Grzegorz Gielerak. – To dotyczy również armii, która jest bardzo zainteresowana tym, aby mieć zdrowych 20-latków, a potem ten potencjał jedynie wzmacniać. Elementem, który może pozytywnie wpłynąć na tę kwestię, jest np. nauka o starzeniu się. To jest rzecz bardzo popularna na Zachodzie.

Profilaktyka dla dwudziestolatków i edukacja

Większość młodych dorosłych może od maja 2025 roku skorzystać z rządowego programu profilaktycznego Moje Zdrowie. Jest kierowany do osób, które ukończyły 20 lat. W ramach tego programu można wykonać badania pozwalające wcześnie zidentyfikować obecność czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, m.in. lipidogram, oznaczenie poziomu glukozy czy lipoproteiny (a).

Z danych Centrum e-Zdrowia na 8 listopada br. wynika, iż ankietę kwalifikującą do skorzystania z programu wypełniło nieco ponad 19 proc. uprawnionych. Wskaźnik dla grup wiekowych 20–29 i 30–39 wyniósł odpowiednio 19,63 proc. i 19,2 proc. Te dwie grupy nie były objęte wcześniej działającym rządowym programem „Profilaktyka 40 plus”. Najwyższy wskaźnik (21,26 proc.) jest wśród osób w przedziale wiekowym 70–79 lat. Statystyki wskazują, iż częściej z programu korzystają kobiety niż panowie – ich udział w liczbie ankiet wynosi prawie 62 proc.

– Proste, wykonywane powszechnie badania mogą istotnie wpłynąć na populacyjną poprawę w tym zakresie. To wszystko ma szansę się zmienić pod warunkiem odpowiednich nakładów, ale też i edukacji, zarówno w społeczeństwie, jak i wśród personelu medycznego w kontekście nauki na temat starzenia się. Personel medyczny, aby być adekwatnie przygotowany do budowania potencjału zdrowotnego w zakresie skrócenia czasu życia w niepełnosprawności, przede wszystkim musi dysponować narzędziami w postaci stosownych programów medycznych – podsumowuje ekspert.