Starzenie się może istotnie wpływać na integralność skóry, czyniąc ją delikatną i bardziej podatną na uszkodzenia. Problem ten często jest pomijany, uznawany za nieistotny lub czysto kosmetyczny. Tymczasem nieprawidłowo pielęgnowana skóra może przyczyniać się do powstawania trudno gojących się ran. Dlatego tak ważne, by ryzyko przerwania integralności skóry traktować jako istotny problem. Wdrożenie ustrukturyzowanego programu profilaktycznego, obejmującego konsekwentną pielęgnację skóry z użyciem emolientów, powinno być koniecznością.
Prawidłowa pielęgnacja i nawilżenie skóry u osób starszych wciąż pozostaje niedoceniana w warunkach klinicznych, a ryzyko naruszenia integralności skóry postrzegane jest jako problem o niskim priorytecie. Jednak wdrożenie skutecznej profilaktycznej pielęgnacji skóry może uchronić pacjentów przed poważnymi uszkodzeniami, szczególnie, iż osoby starsze zmagają się z wielochorobowością, która może wpływać na utrudnione gojenie się ran. Jak zapobiegać przerwaniu integralności skóry u osób starszych? Jak ocenić skórę pacjenta, identyfikować czynniki ryzyka i zagrożenia? Jakie środki nawilżające skórę stosować?
Czym jest integralność skóry?
Integralność skóry definiuje się jako skórę, która jest cała, nienaruszona i nieuszkodzona. U osób zdrowych skóra jest sprężysta, zdolna do samonaprawy i pełni funkcję bariery ochronnej przed zagrożeniami chemicznymi, fizycznymi, mechanicznymi oraz mikroorganizmami i alergenami. W przypadku uszkodzenia skóry, komórki naskórka mogą się odnawiać i różnicować, aby przywrócić barierę i utrzymać ochronę.
Wraz z wiekiem struktura i funkcja skóry ulegają pogorszeniu. Zmniejsza się zawartość lipidów, spowalnia się odnowa komórkowa, funkcje bariery ochronnej ulegają upośledzeniu, zmniejsza się różnorodność mikrobiomu. Zmiany te osłabiają zdolność do zatrzymywania wilgoci i narażają skórę na uszkodzenia i urazy. Starzenie się, schorzenia podstawowe i zmiany fizyczne mogą naruszać integralność skóry, czyniąc ją bardziej podatną na zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne. o ile matryca lipidowa ulegnie uszkodzeniu, powstają pęknięcia, które umożliwiają „ucieczkę” wilgoci ze skóry i przedostawania się substancji drażniących. Prowadzi to do wysuszenia, stanów zapalnych i zwiększonego ryzyka uszkodzenia skóry.
Wpływ starzenia na skórę
Starzenie się istotnie wpływa na integralność skóry, która staje się cieńsza, traci elastyczność, ma zmniejszone ukrwienie i zawartość tłuszczu podskórnego oraz zmniejszone nawilżenie. U osób starszych obserwuje się:
- przerzedzenie i spłaszczenie naskórka,
- utratę kolagenu i elastyny,
- zanik i kurczenie się skóry adekwatnej (powodujące pojawienie się zmarszczek),
- zmniejszoną aktywność gruczołów potowych i łojowych (powodujące wysuszenie skóry),
- zwężenie ścian naczyń krwionośnych i zmniejszenie dopływu krwi do kończyn,
- spłaszczenie połączenia skóry adekwatnej z naskórkiem.
W związku z tym osoby starsze są narażone na rozdarcia skóry, uszkodzenia, stany zapalne, infekcje, suchość lub łuszczenie się skóry, zapalenie tkanki łącznej.
Jak ocenić stan skóry?
Ocenę stanu skóry należy przeprowadzać u wszystkich pacjentów, najlepiej podczas pierwszej wizyty lub przyjęcia do szpitala. Ponadto u osób z grupy ryzyka skórę należy regularnie monitorować. Ocena skóry powinna składać się z kilku elementów:
- Historia medyczna – należy przeprowadzić szczegółowy wywiad z pacjentem i zapytać czy wystąpiły choroby skóry, zmiany sezonowe, choroby skóry w rodzinie. Ważna jest również identyfikacja stylu życia pacjenta (palenie papierosów, odżywianie, nawodnienie), zawodu lub hobby, które mogą mieć wpływ na skórę. Należy również sprawdzić przyjmowane przez pacjenta leki leki oraz zidentyfikować czynniki ryzyka, takie jak podatność skóry do uszkodzeń (wiek, cukrzyca, AZS), wcześniejsze zabiegi, które mogły mieć wpływ na stan skóry.
- Wizualna ocena stanu skóry:
- czy skóra jest naruszona, uszkodzona, osłabiona?
- czy widoczne są zmiany, takie jak: wysypka, suchość, zaczerwienienie, siniaki, zmiany chorobowe, nietypowe zmiany koloru, nieprzyjemny zapach?
- czy występuje ból, swędzenie, wrażliwość skóry?
- czy występują czynniki ryzyka związane z powstawaniem ran: obrzęk, nadmierna wilgotność, infekcja?
- Ocena manualna
- czy temperatura skóry mieści się w normie?
- wygląd skóry – czy jest gładka, sucha, szorstka lub pogrubiała?
- czy skóra jest jędrna i elastyczna?
- czy delikatny dotyk lub ucisk ujawniają nieprawidłowości?
Dodatkowo warto zapytać pacjenta, czy obserwuje zmiany w swojej skórze.
Sygnały ostrzegawcze, na które należy zwrócić uwagę
W poniższej tabeli zaprezentowano objawy ostrzegawcze, które szczególnie powinny zwrócić uwagę personelu medycznego podczas oceny skóry.
| Kolor/wygląd | – gwałtownie rozprzestrzeniająca się wysypka lub zmiana koloru skóry – może objawiać się zaczerwienieniem lub, w przypadku ciemniejszej karnacji, subtelnym lub głębokim przebarwieniem (np. fioletowym, bordowym, ciemnobrązowym), – nietypowe plamy, guzki, pieprzyki, które zmieniają kształt lub kolor, – siniaki pojawiające się bez przyczyny, krwawienia, – pęcherze bez wyraźnej przyczyny, – otwarte rany lub owrzodzenia, które nie goją się, – uszkodzenia skóry w miejscu kości (np. pięty, biodra), – łuszcząca się skóra lub rozległe zaczerwienienia. |
| Objawy | – bolesność skóry przy dotyku, – utrzymujące się swędzenie lub pieczenie. |
| Objawy infekcji | – cellulit, – wyciek płynu surowiczego lub ropy, – gorączka, złe samopoczucie związane ze zmianami skórnymi. |
| Reakcja alergiczna | – nowa wysypka po rozpoczęciu przyjmowania leku, – obrzęk warg, twarzy lub oczu. |
| Suchość skóry | – bardzo sucha, popękana lub pogarszająca się łuszcząca się skóra pomimo stosowania środków nawilżających. |
Zapobieganie uszkodzeniom skóry
Szczególnie u osób starszych głównym celem terapeutycznym powinno być zapobieganie uszkodzeniom skóry. Przede wszystkim należy możliwe ograniczać czynniki ryzyka – czyli zwiększyć mobilność pacjenta, leczyć choroby współistniejące. Oprócz tego należy pamiętać o:
- pielęgnacji skóry i stosowaniu emolientów – regularne nawilżenie skóry jest niezbędne do utrzymania jej integralności i zapobiegania wysuszeniu. Wskazana jest terapia emolientami, zwłaszcza w przypadku skóry wrażliwej;
- higienie – skórę należy utrzymywać w czystości dzięki łagodnego mydła, w fałdach skórnych i obszarach międzyżebrowych skórę można oczyszczać dzięki miękkich płatków kosmetycznych lub ściereczek;
- zmniejszeniu ryzyka podrażnienia skóry – należy ograniczać ekspozycję na słońcu, ograniczyć częste kąpiele, szczególnie w wysokiej temperaturze, delikatnie osuszać skórę ręcznikiem (bez pocierania).
Emolienty a kremy nawilżające – jaka jest różnica?
Stosowanie emolientów odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu i leczeniu uszkodzeń skóry u osób starszych. Pomagają one przywrócić barierę ochronną skóry, poprawiają nawilżenie, zmniejszają swędzenie i dyskomfort pacjenta. Emolienty powinny stanowić część rutynowej pielęgnacji skóry u osób narażonych na jej uszkodzenia.
Wszystkie emolienty są środkami nawilżającymi, ale nie wszystkie środki nawilżające mają adekwatności terapeutyczne emolientów klasy medycznej. Dlatego należy rozróżnić ich działanie.
Emolienty uzupełniają utracone lipidy, zmniejszają utratę wody i wspomagają odbudowę bariery ochronnej skóry. Działają poprzez okluzję (zatrzymują wilgoć w skórze) i nawilżająco (przyciągają wilgoć do warstwy rogowej naskórka ze skóry adekwatnej poprzez aktywne działanie substancji nawilżających). Emolienty mogą zawierać substancje nawilżające, takie jak mocznik, a także środki przeciwświądowe i antyseptyczne.
Kremy nawilżające działają natomiast powierzchownie i mogą zawierać substancje nawilżające lub okluzyjne. Wiele środków dostępnych bez recepty nawilża skórę tymczasowo, ale nie ma odpowiedniego stężenia lipidów, by przywrócić barierę ochronną skóry. Aby skutecznie ją odbudować konieczne są emolienty klasy medycznej, które są bogate w lipidy.
Jak wybrać odpowiedni emolient?
Wybór emolientu powinien być uzależniony od poziomu suchości skóry i dostosowany do preferencji pacjenta. Idealny emolient powinien posiadać następujące cechy:
- nawilżać skórę i zmniejszać utratę wody,
- być bezzapachowy i hipoalergiczny,
- nie zatykać porów.
Należy każdorazowo sprawdzać skład kremu. W szczególności należy unikać substancji drażniących i alergenów, takich jak:
- sodium lauryl sulfate (SLS) – SLS pomaga zachować kremową konsystencję emolientu, ale jest również czynnikiem drażniącym skórę, mogącym powodować miejscowe reakcje (np. pieczenie, kontaktowe zapalenie skóry). Na rynku dostępne są emolienty niezawierające SLS, barwników i substancji zapachowych ani konserwantów;
- substancje zapachowe/olejki eteryczne – dodawane są do wielu produktów do pielęgnacji skóry, jednak u osób o wrażliwej i suchej skórze mogą powodować podrażnienia i alergiczne kontaktowe zapalenie skóry;
- konserwanty – mogą powodować niepożądane podrażnienia i reakcje skórne.
Samodzielna pielęgnacja skóry – wskazówki dla pacjenta
Terapia emolientami może być włączona do codziennej rutyny pacjenta, który powinien stosować się do poniższych wskazówek:
- Regularne sprawdzanie stanu skóry – zwracaj uwagę na wystąpienie objawów takich, jak: suchość, zaczerwienienie, swędzenie, pęknięcia. To oznaki, iż skóra wymaga dodatkowej pielęgnacji.
- Codzienne nawilżenie – używaj kremów i balsamów zaleconych przez personel medyczny.
- Delikatne oczyszczanie – podczas mycia zachowaj delikatność, unikaj drażniących mydeł i gorącej wody oraz pocierania skóry.
- Chroń stopy – noś wygodne, dobrze dopasowane obuwie, by zmniejszyć nacisk i zapobiec powstawaniu modzeli, pęcherzy lub uszkodzeń skóry,
- Interweniuj – wczesna konsultacja ze specjalistą w przypadku zauważenia objawów pozwala zapobiec powikłaniom.
- Poznaj czynniki ryzyka – niektóre leki, choroby, ograniczona mobilność mogą mieć wpływ na stan skóry. Porozmawiaj ze swoim lekarzem, w jaki sposób możesz chronić skórę i ograniczyć czynniki ryzyka przerwania jej integralności.
Podsumowanie
Starzenie się skóry prowadzi do osłabienia jej struktury i funkcji ochronnych, co zwiększa ryzyko uszkodzeń, stanów zapalnych i trudno gojących się ran. Problem naruszenia integralności skóry u osób starszych bywa bagatelizowany, mimo iż ma istotne znaczenie kliniczne, zwłaszcza u pacjentów z chorobami współistniejącymi. Kluczową rolę w profilaktyce odgrywa regularna ocena stanu skóry, identyfikacja czynników ryzyka oraz wdrożenie systematycznej, delikatnej pielęgnacji. Podstawą jest stosowanie emolientów klasy medycznej, które odbudowują barierę lipidową skóry i zapobiegają nadmiernej utracie wody. Kompleksowe podejście – obejmujące higienę, nawilżanie, edukację pacjenta i wczesną interwencję – pozwala skutecznie chronić integralność skóry i ograniczyć poważne powikłania u osób starszych.
Źródło:
Wounds UK (2025) Managing aging skin and maintaining skin integrity. Wounds UK. Available to download from: www.wounds-uk.com
