“Paracetamol Challenge” to mit? Dane sugerują coś bardziej przerażającego…

W połowie lutego poseł Marcin Józefaciuk złożył do ministerstwa zdrowia interpelację dotyczącą zatruć lekami wśród nieletnich. Zwrócił uwagę szczególnie na zjawisko “Paracetamol Challenge”, polegające na przyjmowaniu nadmiernych ilości leków zawierających paracetamol. Tego typu wyzwanie miało być promowane w ostatnich latach w mediach społecznościowych, prowadząc do zatruć młodych ludzi.

Poseł zwrócił też uwagę, iż 11 lutego Główny Inspektor Farmaceutyczny na platformie “X” ostrzegał przed “niebezpiecznymi wyzwaniami lekowymi w social mediach”.

– W związku z doniesieniami o przypadkach przedawkowania wśród młodzieży, związanych z tzw. „wyzwaniem paracetamolowym”, europejskie agencje lekowe przypominają, iż leki nie są przeznaczone do zabawy ani eksperymentowania Europejskie agencje, m. in. AFMPS oraz Fimea, zwracają uwagę na ryzykowne „wyzwania” krążące w mediach społecznościowych. Zachęcają one młodych ludzi do niewłaściwego stosowania leków przeciwbólowych, w tym paracetamolu i kwasu acetylosalicylowego („aspiryny”). Przedawkowanie tych leków może prowadzić do ciężkich, a choćby śmiertelnych powikłań, takich jak uszkodzenie wątroby czy groźne krwawienia – wskazywał GIF.

W związku z tym poseł Józefaciuk zwrócił się do resortu zdrowia z serią pytań o dane dotyczące przedawkowań leków OTC i zjawisko “Paracetamol Challange”. Okazuje się, iż odpowiedź ministerstwa poddaje w wątpliwości tezę, iż mamy do czynienia z masowym, zorganizowanym zjawiskiem. Wiele wskazuje na to, iż statystyki zatruć wśród młodzieży kryją w sobie zupełnie inną i przerażającą przyczynę.

Czy paracetamol rzeczywiście „atakuje” młodych?

Ministerstwo zdrowia w odpowiedzi udzielonej posłowi na jego interpelację, przedstawiło informacje pozyskane z różnych źródeł. Główny Inspektor Farmaceutyczny przekazał swoją analizę liczby zatruć paracetamolem w latach 2019-2023. Wyłania się z nich obraz, który musi budzić niepokój, choć jego interpretacja wymaga ostrożności. W ostatnich latach liczba zatruć pochodnymi 4-aminofenolu, którego „praktycznie jedynym szeroko stosowanym klinicznie przedstawicielem jest paracetamol”, wykazuje tendencję wzrostową, szczególnie w grupie wiekowej do 20. roku życia.

Tabela 1. Analiza zatruć paracetamolem wg Głównego Inspektora Farmaceutycznego (2019-2023)

Powyższe dane wskazują na gwałtowny skok liczby zatruć wśród osób młodych w roku 2022, gdzie stanowili oni aż 77% wszystkich przypadków.

Inne dane dotyczące tego samego zagadnienia przedstawił z kolei Narodowy Fundusz Zdrowia. Obejmują one przypadki zatruć pochodnymi 4-aminofenolu zarejestrowane według kodu T39.1.

Tabela 2. Dane NFZ dotyczące zatruć pochodnymi 4-aminofenolu (kod ICD-10: T39.1)

Kluczowe dla zrozumienia problemu wydają się dane z Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL). W latach 2019-2025 odnotowano 210 raportów działań niepożądanych u osób poniżej 18. roku życia związanych z paracetamolem. Rozkład tych przypadków rzuca nowe światło na naturę zjawiska:

• 43 przypadki to typowe zatrucia.

• 15 przypadków sklasyfikowano jako celowe zatrucie i samouszkodzenie (grupa 12-17 lat).

• 60 przypadków to udokumentowane próby samobójcze w tej samej grupie wiekowej.

Te liczby sugerują, iż to, co w mediach bywa nazywane „wyzwaniem”, w statystykach medycznych częściej widnieje jako desperackie wołanie o pomoc lub próba odebrania sobie życia, a nie zabawa w zbieranie „lajków”.

Hospitalizacje i konsekwencje: Ostra niewydolność wątroby

Paracetamol, choć powszechnie uważany za bezpieczny, staje się śmiertelną pułapką przy przekroczeniu dawek terapeutycznych. Ministerstwo przypomina, iż maksymalna dawka dobowa wynosi 4 g dla osoby dorosłej. Przekroczenie tych norm prowadzi do zatruć (wg kodów ICD-10: K72.0 (ostra i podostra niewydolność wątroby) oraz T96 (następstwa zatrucia lekami).

Tabela 3. Hospitalizacje i zgony związane z niewydolnością wątroby (K72.0)

Zwraca uwagę drastyczny wzrost liczby zgonów z powodu ostrej niewydolności wątroby w roku 2025 (aż 411 przypadków). Choć dane te obejmują wszystkie przyczyny niewydolności, korelacja z rosnącą dostępnością i spożyciem leków przeciwbólowych jest przedmiotem analiz resortu.

Czy „Paracetamol Challenge” to mit? Oficjalne stanowisko resortu

Przechodząc do weryfikacji tezy postawionej w temacie artykułu, Ministerstwo Zdrowia wprost odnosi się do kwestii internetowej mody:

– Analizy nie wskazują na potwierdzenie szerokiej skali tego zjawiska w Polsce, jednak ze względu na potencjalne poważne konsekwencje zdrowotne każdy tego typu sygnał jest traktowany z adekwatną uwagą – czytany w odpowiedzi resortu.

Resort przyznaje też, iż sygnały o „wyzwaniach” mają charakter przede wszystkim internetowy i pochodzą często od instytucji zagranicznych. Jednocześnie MZ zauważa, że:

– …rzeczywista skala tego rodzaju zjawisk jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ treści w mediach społecznościowych rozprzestrzeniają się dynamicznie, często w sposób krótkotrwały i w zamkniętych grupach społeczności internetowych – wskazuje ministerstwo.

Zatem, choć statystyki nie potwierdzają, by setki młodych ludzi masowo brały udział w „challenge’u”, to same sygnały o istnieniu takich treści są faktem, który wymusza na państwie czujność.

Obrót pozaapteczny: Leki między chipsami a napojami

Jednym z postulatów wskazywanych przez posła w jego interpelacji, mających ograniczyć ryzyko zatruć, jest też ograniczenie sprzedaży leków OTC (bez recepty) w sklepach ogólnodostępnych i na stacjach benzynowych. w tej chwili w Ministerstwie Zdrowia „nie są prowadzone prace legislacyjne nad wprowadzeniem ogólnego ograniczenia sprzedaży produktów leczniczych […] osobom niepełnoletnim”.

Nadzór nad tym rynkiem sprawują Wojewódzkie Inspektoraty Farmaceutyczne. Jak pokazują kontrole, rzeczywistość w placówkach obrotu pozaaptecznego pozostawia wiele do życzenia.

Tabela 4. Wyniki kontroli placówek obrotu pozaaptecznego (2022-2025)

Wśród najczęstszych grzechów sprzedawców Ministerstwo wymienia:

• „brak oddzielenia produktów OTC od pozostałego asortymentu: suplementów diety i innych produktów”,

• „nieprawidłowe zabezpieczenie przed bezpośrednim dostępem do produktów leczniczych dla dzieci”,

• „umożliwienie klientom sklepu zakupu produktów leczniczych w kasie samoobsługowej bez udziału osób wydających”.

To właśnie łatwość zakupu leków, często obok produktów spożywczych, może sprzyjać ich nadużywaniu, niezależnie od tego, czy motywacją jest internetowy trend, czy chęć wyrządzenia sobie krzywdy.

Edukacja zamiast zakazów?

Zamiast restrykcji wiekowych, Ministerstwo stawia na profilaktykę. URPL od 2006 roku prowadzi kampanię „Lek Bezpieczny”, a jej odnogą jest projekt skierowany do najmłodszych:

– W ramach działań edukacyjnych realizowany jest także projekt »Lek Bezpieczny oczami dziecka«, […] Jego celem jest przekazanie najmłodszym zasad bezpieczeństwa lekowego, w tym uświadomienie, iż leki nie są cukierkami i powinny być stosowane wyłącznie pod nadzorem dorosłych – wskazuje resort.

Resort dostrzega również konieczność ewolucji tych programów, by nadążały za cyfrowymi zagrożeniami: „Tematyka tzw. internetowych »challenge’y« oraz ryzykownego stosowania leków stanowi istotny obszar, który zostanie poddany pogłębionej analizie przy projektowaniu przyszłych kampanii edukacyjnych”.

Mit czy realne zagrożenie?

Analiza dokumentu Ministerstwa Zdrowia pozwala wysnuć wniosek, iż teza o „Paracetamol Challenge” jako o masowym zjawisku społecznym w Polsce jest w dużej mierze niepotwierdzona danymi twardymi. Choć liczba zatruć paracetamolem wśród młodzieży drastycznie wzrosła w ostatnich latach, szczegółowe raporty medyczne wskazują raczej na kryzys zdrowia psychicznego (próby samobójcze, samouszkodzenia) niż na lekkomyślną zabawę w internetowe wyzwania.

Nie zmienia to jednak faktu, iż paracetamol pozostaje substancją, której nadużycie zbiera tragiczne żniwo w postaci niewydolności wątroby i zgonów. Wyzwaniem dla państwa nie jest więc walka z pojedynczym trendem z TikToka, ale systemowa kontrola obrotu lekami OTC oraz wsparcie psychologiczne dla młodzieży, która po ogólnodostępne tabletki sięga w chwilach najtrudniejszych.

©MGR.FARM