Osobowościowe uwarunkowania akceptacji siebie

Autor: Ewa Domańska

Samoakceptacja pozostaje również w związku z względnie trwałymi cechami osobowości, które wpływają na sposób interpretowania doświadczeń, reagowania emocjonalnego oraz budowania relacji społecznych. Analiza zależności między strukturą osobowości a akceptacją siebie umożliwia lepsze zrozumienie indywidualnych różnic w zakresie odporności psychicznej, tendencji do samokrytycyzmu oraz stabilności poczucia własnej wartości.

Cechy osobowości wg modelu Wielkiej Piątki

Nie ulega wątpliwości, iż istnieją związki między samoakceptacją a uwarunkowaniami osobowościowymi (Palak, 1995). W odniesieniu do badań nad osobowością często stosowany jest model Wielkiej Piątki jako uznany i sprawdzający się w zastosowaniach badawczych. Model Wielkiej Piątki opisuje osobowość dzięki pięciu podstawowych wymiarów: neurotyczności, ekstrawersji, otwartości na doświadczenie, ugodowości i sumienności. Nie są to sztywne „typy osobowości” – każdy człowiek posiada każdą z tych cech w określonym nasileniu, tworzącym jego indywidualny profil. Do ich pomiaru wykorzystuje się zarówno krótsze kwestionariusze, pozwalające na ogólną ocenę pięciu głównych cech, jak i rozbudowane narzędzia, które dzielą każdy z pięciu wymiarów na bardziej szczegółowe podkategorie, nazywane składnikami lub aspektami cech. Przykładowo ekstrawersję można opisywać poprzez takie bardziej szczegółowe adekwatności jak towarzyskość, aktywność czy poszukiwanie doznań, a sumienność m.in. poprzez obowiązkowość, samodyscyplinę i dążenie do osiągnięć.
Relacja między obrazem siebie a osobowością ma charakter dwukierunkowy – badania wykazują, iż większa samoakceptacja sprzyja pozytywnym zmianom osobowościowym – obniżeniu neurotyczności, zwiększeniu ekstrawersji i sumienności (Krämer i in., 2024). Jednocześnie wyższą samoocenę i samowspółczucie mają osoby o niskiej neurotyczności, wysokiej sumienności i ekstrawersji, a jako iż osobowość jest konstruktem bardziej stabilnym, można przypuszczać, iż takie osoby mają większą tendencję do budowania wysokiej samooceny i samowspółczucia (Yang i in., 2023).

Samoocena a akceptacja siebie

Pojęcia samooceny i samoakceptacji są często używane zamiennie, jednak w literaturze psychologicznej podkreśla się istotne różnice pomiędzy nimi. Samoocena odnosi się przede wszystkim do wartościowania siebie i oceny własnych kompetencji, podczas gdy samoakceptacja zakłada możliwość uznania własnej wartości niezależnie od osiągnięć czy porażek. Rozróżnienie tych konstruktów ma istotne znaczenie dla analizy mechanizmów wpływających na dobrostan psychiczny oraz stabilność obrazu siebie. Pojęcie samooceny, choć ukształtowane jako kategoria naukowa dopiero w nowożytnej i współczesnej psychologii, posiada istotne korzenie filozoficzne i religijne, które wskazują na wielowiekową refleksję nad sposobem wartościowania samego siebie. Już w starożytnej Grecji Platon pisał w „Obronie Sokratesa” około 399 r. p. n. e. o Sokratesie podkreślającym znaczenie samopoznania jako warunku adekwatnego życia, co stanowiło fundament późniejszych rozważań nad oceną własnej osoby. Rozwinięcie tej idei odnajdujemy u Arystotelesa, który w “Etyce Nikomachejskiej” (ok. IV w. p. n. e./2007) wskazywał na potrzebę realistycznej oceny siebie, mieszczącej się między pychą a nadmierną skromnością, co można interpretować jako pierwowzór koncepcji adekwatnej samooceny. W nurcie stoickim, reprezentowanym przez Senekę oraz Epikteta, akcentowano niezależność wartości człowieka od opinii zewnętrznych oraz konieczność oparcia jej na cnocie i rozumie (Seneka Młodszy, ok. 65 r. p. n. e./2024; Epiktet, ok. 130 r.p.n.e./2021). Z kolei w tradycji chrześcijańskiej samoocena była ujmowana w perspektywie teologicznej – człowiek posiada niezbywalną godność jako istota stworzona przez Boga, przy jednoczesnym zachowaniu napięcia między akceptacją a moralnym doskonaleniem, rozwijanym m.in. przez Tomasza z Akwinu w jego refleksji nad cnotą i dążeniem do dobra (Biblia Tysiąclecia, 1965). W tradycjach wschodnich, takich jak buddyzm, problem wartościowania siebie ulega przekształceniu poprzez osłabienie przywiązania do „ja” i odejście od oceniania na rzecz uważnej obserwacji doświadczenia (Dhammapada, ok.I w.p.n.e./2025).
Dopiero jednak w nowożytności pojęcie samooceny zostało sformułowane explicite, m.in. przez Williama Jamesa, który w dziele “Psychologia. Kurs skrócony” (1890/2002) zaproponował pierwsze jej ujęcie jako relacji między osiągnięciami a aspiracjami. Według niego samoocena wynika z porównania między tym, co jednostka osiągnęła, a tym, co mogła osiągnąć. Od jego wyniku zależy charakter odczuć wobec własnej osoby – im mniejsza dysproporcja między oczekiwaniami a stanem faktycznym, tym wyższa samoocena i bardziej pozytywny afekt względem Ja. Samoocenę możemy rozpatrywać również w kontekście Ja idealnego i Ja realnego. Jak piszą Pope, McHale i Craighead (1988) stosunek oceny 1:1 Ja idealnego i Ja realnego pokazuje wysoką samoocenę. Wraz ze wzrostem dysproporcji między Ja realnym i Ja idealnym, spada samoocena i zwiększa się negatywny afekt podmiotu (Higgins, 1987). Coopersmith (1967) w swojej definicji kładzie nacisk na szacunek do siebie i wiarę we własne możliwości, mówiąc, iż istotnym czynnikiem jest stosunek jednostki wobec Ja. Ponadto duży wpływ na ukształtowanie się pojęcia samooceny ma Rosenberg, akcentujący to, iż wiąże się ona ze stałą postawą wobec Ja, co manifestuje się w poczuciu bycia “wystarczająco dobrym i wartościowym” (Rosenberg, 1979).
Pierwotnie uważano, iż wysoka samoocena jest zasobem wiążącym się z samymi zaletami, jednak z biegiem czasu zauważono, iż może wiązać się ona z zachowaniami narcystycznymi, niestabilnością obrazu siebie i poczucia własnej wartości, i związanym z tym lękiem, a także z trudnością z radzeniem sobie z porażkami. Wynika to z faktu, iż samoocena jest ściśle uzależniona od realizacji wyznaczonych celów i posiadania oczekiwanych kompetencji (Kernis, 2005). W ujęciu psychologicznym samoakceptacja i samoocena to odrębne terminy, które w potocznym obiegu często są ze sobą błędnie utożsamiane. Choć samoocena i samoakceptacja to terminy zbliżone, istotnym różnicującym je aspektem jest komponent oceny samego siebie. W przypadku samooceny finalne postrzeganie siebie uzależnione jest od tego, jak jednostka ocenia swoje umiejętności i kompetencje, natomiast „wysoka bezwarunkowa samoakceptacja oznacza, iż jednostka w pełni i bezwarunkowo akceptuje siebie niezależnie od tego, czy zachowuje się inteligentnie, prawidłowo i kompetentnie, czy też nie, a także niezależnie od tego, czy inni ludzie ją aprobują, szanują i kochają” (Kocur i in., 2025). Z powyższych rozważań wynika, iż wysoka samoakceptacja lepiej opisuje obraz własnego Ja, podkreślając jego bezwarunkową wartość i będzie lepszym niż samoocena predyktorem stabilnego poczucia własnej wartości.
Istnieją związki pomiędzy stylem przywiązania a samoakceptacją. Osoby, które w dzieciństwie otrzymywały bezwarunkową miłość, w trakcie dorastania akceptowane były takimi, jakimi są , kształtowały styl bezpieczny, który ma wpływ na wyższy poziom samoakceptacji w dorosłym życiu w związku z większą życzliwością dla siebie (Neff i McGehee, 2010). W innym wypadku, tj. wtedy gdy dziecko doświadcza niedostępności lub chłodu emocjonalnego matki kształtuje się u niego styl unikowy, który ma związek z trudnością z akceptacją siebie, w wyniku m.in. wysokiego poziomu samokrytycyzmu (Gilbert, 2009). W tym stylu przywiązania samoakceptacja jest pozorna – z zewnątrz można odnieść wrażenie pewności siebie i ugruntowanej samooceny, jednak budowanie takiego wrażenia jest sposobem radzenia sobie z zagrożeniem. Natomiast w stylu lękowo – ambiwalentnym, w wyniku niespójnych sygnałów o akceptacji matki, samoakceptacja jest zależna od tego, jakie informacje jednostka otrzymuje o sobie od otoczenia (Mikulincer i Shaver, 2007).
Na różnice między strukturami składającymi się na obraz siebie wskazują również badania – choć dotyczą one tego samego obszaru (obrazu siebie) i są podobne, to nie są tożsame. Yang i in., którzy w swoim badaniu z 2023 roku wykazali różnice indywidualne między osobami z wysokim samowspółczuciem i wysoką samooceną pod kątem struktury osobowości. Choć oba konstrukty – zarówno samowspółczucie jak i samoocena – wiążą się z niską neurotycznością, wysoką ekstrawersją i sumiennością, samowspółczucie koreluje również z wyższą ugodowością i wykazuje silniejszy związek z niską neurotycznością niż samoocena, z kolei wysoka samoocena wiąże się z dużą otwartością na doświadczenia (Yang i in., 2023).

Obraz siebie a akceptacja siebie

Obraz siebie w psychologii jest rozumiany jako dynamiczna struktura poznawczo-emocjonalna, obejmująca sposób postrzegania własnych cech i wartości (Oleś, 2008). Nie jest on jednak wyłącznie konstruktem psychologicznym — ma również wymiar filozoficzny, ponieważ dotyczy pytania: „kim jestem dla siebie samego?”.
W tym sensie obraz siebie można rozumieć jako formę samowiedzy, która nigdy nie jest całkowicie obiektywna. Już w tradycji sokratejskiej pojawia się idea, iż poznanie siebie („gnothi seauton”) stanowi fundament refleksji nad własnym istnieniem. W przypadku osób z niepełnosprawnością wzrokową proces ten odbywa się bez dominacji wizualnej autoobserwacji, co zmienia jego strukturę, ale nie jego znaczenie.
W literaturze psychologicznej podkreśla się, iż obraz własnego ciała kształtuje się od dzieciństwa i zależy od relacji społecznych oraz komunikatów otoczenia (Kirenko, 2007). Społeczny odbiór ciała ma istotne znaczenie dla samooceny.
Erik Erikson (1994) podkreślał, iż rozwój człowieka trwa przez całe życie i wiąże się z koniecznością rozwiązywania kolejnych kryzysów psychospołecznych. Szczególne znaczenie dla budowania tożsamości posiada okres adolescencji, w którym jednostka poszukuje odpowiedzi na pytanie „kim jestem?”. Erikson uważał, iż prawidłowo ukształtowana tożsamość ego pozwala człowiekowi doświadczać spójności wewnętrznej oraz poczucia ciągłości własnego „ja”. Trudności w tym obszarze mogą prowadzić do poczucia zagubienia, niepewności oraz niestabilnego obrazu siebie. W przypadku osób z niepełnosprawnością proces ten może być dodatkowo utrudniony przez doświadczenia stygmatyzacji, nadopiekuńczości lub społecznego wykluczenia. Szczególnie osoby z niepełnosprawnością wrodzoną często budują swoją tożsamość od dzieciństwa w odniesieniu do komunikatów dotyczących ich odmienności. Reakcje społeczne mogą wpływać na sposób postrzegania własnej wartości oraz ograniczać możliwość autonomicznego kształtowania obrazu siebie. Teoria Eriksona (1959/2004) pozwala zrozumieć, iż samoakceptacja nie jest jednorazowym stanem, ale procesem rozwijającym się wraz z dojrzewaniem psychicznym i społecznym człowieka.
Psychologia narracyjna zakłada, iż człowiek buduje swoją tożsamość poprzez interpretowanie doświadczeń i tworzenie opowieści o własnym życiu. Szczególne znaczenie miały tutaj koncepcje rozwijane przez Dana McAdamsa (1993), który podkreślał, iż tożsamość człowieka ma charakter narracyjny i opiera się na nadawaniu znaczenia przeżywanym wydarzeniom. W kontekście niepełnosprawności teoria ta wskazuje, iż samo doświadczenie ograniczeń zdrowotnych nie determinuje automatycznie sposobu postrzegania siebie. najważniejsze znaczenie ma sposób interpretacji własnej historii życia. Dla części osób niepełnosprawność staje się jedynie jednym z elementów tożsamości, podczas gdy w innych przypadkach może dominować obraz siebie i prowadzić do utożsamiania własnej osoby wyłącznie z ograniczeniami. Psychologia narracyjna podkreśla również znaczenie języka oraz społecznych opowieści dotyczących niepełnosprawności. Powtarzające się komunikaty o zależności, słabości czy „inności” mogą wpływać na sposób budowania obrazu siebie i utrudniać rozwój samoakceptacji.

Bibliografia:

Arystoteles. (2007). Etyka nikomachejska (tłum. D. Gromska). Wydawnictwo Naukowe PWN. (Oryginał opublikowany ok. IV w. p. n. e.).
Biblia Tysiąclecia. (1965/2024). Psalm 139:14; Rdz 1:27. Poznań: Wydawnictwo Pallottinum.
Budda Siakjamuni. (2025). Dhammapada. Ścieżka prawdy. (Z. Becker, tłum.). Gdańsk: Miasto Książek. (Wyd. oryginalne ok. I w. p.n.e.).
Epiktet. (2021). Encheiridion (tłum. K. Krzyżanowski). Gliwice: Wydawnictwo Onepress. (Oryginał opublikowany ok. 130 r. p.n.e.).
Erikson, E. H. (1959/2004). Tożsamość i cykl życia. tłum. M. Żywicki. Poznań: Zysk i S-ka.
Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind: A New Approach to Life Challenges. Londyn: Constable and Robinson Ltd.
Goldberg, L. R., Johnson, J. A., Eber, H. W., Hogan, R., Ashton, M. C., Cloninger, C. R., Gough, H. G. (2006). The International Personality Item Pool and the future of public-domain personality measures. Journal of Research in Personality, 40(1), 84–96.
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340.
James, W. (2002). Psychologia. Kurs skrócony. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (Wyd. oryginalne 1890 r.).
Kernis, M. H. (2005). Measuring self-esteem in context: importance of stability of self-esteem in psychological functioning. Journal of Personality, 73(6), 1569–1605.
Kirenko, J. (2007). Psychospołeczne aspekty niepełnosprawności. Lublin: UMCS.
Kocur, D., Zadworna, M., Sitko-Dominik, M., Fopka-Kowalczyk, M., Piekacz, A. (2025). Kwestionariusz Bezwarunkowej Samoakceptacji (USAQ-PL). Przegląd Badań Edukacyjnych (Educational Studies Review), (53), s. 33–38.
Krämer, M. D., Hopwood, C. J., Miller, T. J., Bleidorn, W. (2024). Personality change through self-improvement or self-acceptance: A multi-study approach accounting for expectancy and demand effects. Preprint.
McAdams, D. P. (1993). The stories we live by: Personal myths and the making of the self. Nowy Jork: Guilford Press.
Mikulincer, M., Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Nowy Jork: Guilford Press.
Oleś, P. (2008). Psychologia człowieka dorosłego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Panak, Z. (1995). Samoakceptacja jako jeden z czynników warunkujących funkcjonowanie jednostki. Lublin: Uniwersytet Marii Skłodowskiej-Curie.
Platon. (2017). Obrona Sokratesa (tłum. R. Legutko). Teologia Polityczna. (Wyd. oryginalne ok. 399 r. p.n.e.).
Pope, A. W., McHale, S. M., Craighead, W. E. (1988). Self-esteem enhancement with children and adolescents. Oxford: Pergamon Press.
Rosenberg, M. (1979). Conceiving the Self. Malabar: Robert E. Krieger.
Seneka Młodszy. (2024). Listy moralne do Lucyliusza (tłum. W. Kornatowski). Wydawnictwo Naukowe PWN. (Oryginał opublikowany ok. 65 r. p.n.e.).
Siuta, J. (2006). NEO-PI-R Inwentarz Osobowości Paula T. Costy Jr i Roberta R. McCrae. Adaptacja polska. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Topolewska, E., Skimina, E., Strus, W., Cieciuch, J., Rowiński, T. (2014). Krótki kwestionariusz do pomiaru Wielkiej Piątki IPIP-BFM-20. Annals of Psychology, 17(2), 367–384.
Yang, F., Hagiwara, C., Kotani, T., Hirao, J., Oshio, A. (2023). Comparing self-esteem and self-compassion: an analysis within the big five personality traits framework. Frontiers in Psychology, 14, 1302197.
Zawadzki, B., Strelau, J., Szczepaniak, P., Śliwińska, M. (1998). Inwentarz Osobowości NEO-FFI Costy i McCrae. Adaptacja polska. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.