Naukowcy przeprowadzili badanie, w którym skupili się na tym, jak odstawienie nikotyny przed operacją wpływa na odczuwanie bólu oraz funkcjonowanie mózgu. Chcieli sprawdzić, czy zwiększona wrażliwość na ból u osób rzucających palenie ma swoje biologiczne podłoże i czy można ją powiązać ze zmianami widocznymi w badaniach obrazowych mózgu.
Odstawienie papierosów przed operacją. Zalecenia
Wśród zaleceń przedoperacyjnych istotne miejsce zajmuje zaprzestanie palenia tytoniu. Już czterotygodniowa abstynencja zmniejsza ryzyko powikłań oraz śmiertelności pooperacyjnej. Odstawienie papierosów na kilka tygodni przed zabiegiem obniża częstość powikłań. Dotyczy to zwłaszcza powikłań ze strony układu oddechowego oraz związanych z gojeniem się rany.
Odstawienie nikotyny może jednak wiązać się z istotnym skutkiem ubocznym, szczególnie ważnym w kontekście operacji, czyli hiperalgezją. Jest to stan, w którym organizm w okresie „głodu nikotynowego” reaguje na bodźce bólowe silniej niż zwykle. Oznacza to, iż pacjent może odczuwać większy ból po zabiegu.
Badania na zwierzętach wykazały, iż odstawienie nikotyny prowadzi do zmian w przekaźnictwie nerwowym w rdzeniu kręgowym oraz aktywuje komórki nasilające przewodzenie sygnałów bólowych. Wiadomo także, iż mózg osób palących funkcjonuje nieco inaczej niż u osób niepalących. Dotychczas jednak brakowało badań obrazowych, które analizowałyby funkcjonowanie mózgu żywego człowieka w okresie odstawienia nikotyny, zwłaszcza w sytuacji, gdy doświadcza on bólu pooperacyjnego.
Czy należy rzucić palenie przed operacją? Badanie
W badaniu wzięło udział 60 mężczyzn w wieku 18–60 lat, którzy byli przygotowywani do operacji wątroby. Trzydziestu z nich nigdy wcześniej nie paliło. Pozostałych 30 stanowili natomiast palacze, którzy zgodnie z zaleceniami zaprzestali palenia co najmniej miesiąc przed zabiegiem.
Dzień przed operacją uczestnicy wypełniali kwestionariusze oceniające nastrój, stopień uzależnienia od nikotyny oraz nasilenie objawów głodu nikotynowego. Następnie przeprowadzono testy wrażliwości na ból. Oceniano reakcję na łagodny bodziec elektryczny oraz na dotyk przy użyciu specjalnych włókien. Pozwoliło to określić próg bólu. Dodatkowo zmierzono poziom kotyniny (metabolitu nikotyny) we krwi, aby obiektywnie potwierdzić abstynencję.
U wszystkich uczestników wykonano także funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI). Pacjenci leżeli nieruchomo przez około 10 minut. W tym czasie skaner rejestrował aktywność mózgu oraz sposób, w jaki różne jego obszary komunikują się ze sobą.
Wszyscy pacjenci przeszli ten sam typ operacji w znieczuleniu ogólnym. Po zabiegu otrzymali dostęp do pompy PCA (patient-controlled analgesia), która umożliwiała samodzielne podanie dawki morfiny po naciśnięciu przycisku. Przez 48 godzin po operacji rejestrowano, ile dawek leku przeciwbólowego potrzebował każdy pacjent.
Na końcu badacze przeprowadzili zaawansowane analizy statystyczne. Chcieli sprawdzić, czy zmiany w funkcjonalnych połączeniach między obszarami mózgu, widoczne w badaniu fMRI, mogą wyjaśniać różnice w odczuwaniu bólu. Analizowali, czy to właśnie te zmiany sprawiają, iż osoby po odstawieniu nikotyny odczuwają silniejszy ból pooperacyjny. Sprawdzili także, czy mają one związek z większym zapotrzebowaniem na leki przeciwbólowe w porównaniu z osobami, które nigdy nie paliły.
Co powoduje rzucenie palenie przed operacją?
Badanie potwierdziło, iż osoby, które rzuciły palenie na krótko przed operacją, były bardziej wrażliwe na ból niż osoby, które nigdy nie paliły. U abstynentów stwierdzono niższy próg bólu. Szybciej reagowali oni na bodźce elektryczne i dotykowe. W kwestionariuszach zgłaszali również większą wrażliwość na ból w codziennym życiu. Po operacji potrzebowali wyraźnie większych dawek morfiny, zwłaszcza w pierwszej i drugiej dobie po zabiegu.
Badanie funkcjonalnym rezonansem magnetycznym wykazało, iż u osób po odstawieniu nikotyny niektóre obszary mózgu odpowiedzialne za regulację bólu i emocji działały inaczej niż u niepalących. Szczególnie dotyczyło to rejonów zaangażowanych w naturalne „hamowanie” odczuwania bólu. Ich aktywność była osłabiona, a komunikacja z innymi częściami mózgu mniej efektywna. Może to oznaczać, iż wewnętrzny system kontroli bólu u abstynentów był przejściowo rozregulowany.
Co istotne, im dłużej pacjent pozostawał bez papierosa w okresie przed operacją, tym wyższy był jego próg bólu. Sugeruje to, iż mózg stopniowo odzyskuje równowagę wraz z upływem czasu abstynencji.
Badanie wykazało także, iż nasilenie objawów odstawiennych, takich jak nerwowość czy silny głód nikotynowy, wiązało się z większym bólem pooperacyjnym. Silniejsze objawy odstawienia były związane z mniejszą aktywnością obszarów mózgu odpowiedzialnych za naturalne tłumienie bólu. W efekcie pacjenci częściej korzystali z pompy podającej morfinę.
Większa wrażliwość na ból po rzuceniu palenia
Badanie ma przełomowy charakter. Jako pierwsze bezpośrednio połączyło zmiany widoczne w funkcjonalnym rezonansie magnetycznym z realnymi zachowaniami bólowymi u osób rzucających palenie. Pokazuje ono, iż zwiększona wrażliwość na ból w okresie abstynencji nie jest kwestią „przesady” czy subiektywnego odczucia. Ma swoje wyraźne, mierzalne podłoże w funkcjonowaniu sieci neuronalnych mózgu.
Wyniki sugerują, iż choć zaprzestanie palenia przed operacją przynosi istotne korzyści zdrowotne, w krótkiej perspektywie może wiązać się z przejściowym wzrostem wrażliwości na ból. Zidentyfikowano konkretne obszary mózgu, które w okresie głodu nikotynowego działają inaczej. Stanowią one swoisty „most” między odstawieniem papierosów a silniejszym odczuwaniem bólu.
Odkrycie to otwiera nowe możliwości kliniczne. Lepsze zrozumienie, które mechanizmy mózgowe odpowiadają za nasilenie bólu u abstynentów, może w przyszłości pomóc w opracowaniu skuteczniejszych strategii leczenia przeciwbólowego i bardziej spersonalizowanej opieki nad pacjentami rzucającymi palenie przed operacją.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Journal of Neuroscience.
