Odleżyna stanowi jedno z najczęstszych i jednocześnie najbardziej obciążających powikłań występujących u pacjentów hospitalizowanych w oddziałach anestezjologii i intensywnej terapii. Specyfika tego miejsca sprawia, iż ryzyko powstania odleżyn jest znacząco wyższe niż w innych oddziałach szpitalnych. Pacjenci są często w stanie ciężkim, wymagają zaawansowanego leczenia podtrzymującego życie, a ich możliwości reagowania na bodźce bólowe związane z uciskiem są znacznie ograniczone lub całkowicie zniesione. W takich warunkach choćby krótkotrwały, ale intensywny nacisk może prowadzić do niedokrwienia tkanek i inicjować rozwój odleżyn.
Występowanie odleżyn w oddziałach Anestezjologii i Intensywnej Terapii jest poważnym problemem, który znacząco zwiększa koszty leczenia, wpływa na komfort pacjenta i wydłuża hospitalizację chorego. Szacuje się, iż koszt leczenia jednej odleżyny może wynosić choćby od 7 000 do 10 000 zł. Ponadto rany te wpływają na komfort pacjenta, wywołując ból, który prowadzi nie tylko do cierpienia fizycznego, ale również psychicznego. Rany te narażają również pacjenta na dodatkowe powikłania, gdyż mogą prowadzić do zakażenia uogólnionego i wstrząsu septycznego.
Odleżynom w oddziałach AiIT można jednak w dużej mierze zapobiegać. W tym celu konieczna jest kooperacja personelu medycznego i wdrożenie odpowiednich interwencji.
Dlaczego pacjenci oddziałów Anestezjologii i Intensywnej Terapii są szczególnie narażeni na odleżyny?
Pacjenci leczeni w oddziałach intensywnej terapii znajdują się w grupie wyższego ryzyka wystąpienia odleżyn ze względu na stan kliniczny, niestabilność hemodynamiczną oraz rodzaj stosowanego leczenia farmakologicznego. Ponadto długotrwały ucisk na te same obszary ciała pacjenta, brak spontanicznej zmiany pozycji oraz znaczne ograniczenie percepcji bólu sprawiają, iż tkanka jest pozbawiona naturalnych mechanizmów obronnych. Ucisk prowadzi do zamknięcia drobnych naczyń krwionośnych, zaburzeń ukrwienia oraz niedotlenienia komórek, co w konsekwencji może skutkować martwicą.
Dodatkowo pacjenci w anestezjologii i intensywnej opiece często cierpią na niewydolność oddechową, sepsę lub urazy wielonarządowe, które same w sobie pogarszają zdolność tkanek do regeneracji. Obecność licznych urządzeń, takich jak rurki intubacyjne, maski wentylacyjne, elektrody czy stabilizatory, zwiększa ryzyko miejscowego ucisku i może narazić chorego na rozwój odleżyn w obszarach nietypowych, trudnych do obserwacji.
Nie bez znaczenia pozostaje również inkontynencja moczu i stolca, prowadząca do maceracji skóry i osłabienia jej bariery ochronnej. W takich warunkach choćby niewielki nacisk może zapoczątkować powstanie odleżyn.
Ocena ryzyka odleżyn u pacjentów
Prawidłowo przeprowadzona ocena ryzyka powstania odleżyn jest podstawą skutecznej profilaktyki przeciwodleżynowej. W oddziałach intensywnej terapii nie powinna być ona jednorazowym działaniem, ale procesem ciągłym, dostosowanym do dynamicznie zmieniającego się stanu klinicznego pacjenta. Już w momencie przyjęcia chorego do oddziału należy określić ryzyka rozwoju odleżyn, a następnie regularnie je aktualizować.
Ocena obejmuje nie tylko zdolność pacjenta do samodzielnej zmiany pozycji, ale także stan ukrwienia, kondycję skóry, poziom świadomości, stopień odżywienia oraz obecność czynników takich jak długotrwały ucisk czy sprzęt wywierający nacisk. Wysokie ryzyko powstania odleżyn oznacza konieczność natychmiastowego wdrożenia intensywnych działań profilaktycznych oraz ścisłego monitorowania skóry.
Czynniki ryzyka powstawania odleżyn u pacjentów w oddziałach Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Najważniejszym czynnikiem prowadzącym do rozwoju odleżyn u pacjentów przebywających w oddziałach Anestezjologii i Intensywnej Terapii należą: ucisk, tarcie, naciąganie i wilgotność. Jednak każdy unieruchomiony w łóżku pacjent jest narażony na powstawanie tych ran, a im cięższy stan chorego, tym prawdopodobieństwo wystąpienia odleżyn jest większe. Nawet jedna doba w nieodpowiedniej pozycji, niewielkie zgięcie prześcieradła czy brak materaca przeciwodleżynowego mogą prowadzić do rozwoju odleżyn IV i V stopnia.
W praktyce klinicznej opisuje się choćby 200 czynników powstawania odleżyn u pacjentów hospitalizowanych w oddziałach AiIT. Wyróżnia się czynniki wewnętrzne (ustrojowe), takie jak wiek, płeć, masa ciała, temperatura ciała, kondycja skóry, aktywność, czynność zwieraczy odbytu i cewki moczowej, apetyt/odżywienie, gospodarka wodno-elektrolitowa, niewydolność układu neurologicznego, układu krążenia i choroby współistniejące. Z kolei do czynników zewnętrznych sprzyjających powstawaniu odleżyn zalicza się: temperaturę otoczenia, poziom opieki, wydłużający się pobyt w oddziale intensywnej terapii, zaopatrzenie łóżka pacjenta w środki pomocnicze, dostępność odpowiedniej bielizny pościelowej, zmiana pozycji ciała przez personel, dostępność środków opatrunkowych i pielęgnacyjnych, częstość wykonywanej toalety, zmiana pozycji ciała, leczenie farmakologiczne, radioterapia.
Działania profilaktyczne w oddziałach intensywnej terapii
Skuteczna profilaktyka odleżyn w oddziałach Anestezjologii i Intensywnej Terapii opiera się na kompleksowych i skoordynowanych działaniach, które muszą być realizowane systematycznie. Ich celem jest ograniczenie ucisku, poprawa ukrwienia tkanek oraz ochrona skóry przed czynnikami zewnętrznymi. Na łamach czasopisma „Pielęgniarstwo w Anestezjologii i Intensywnej Terapii” opisano najważniejsze zalecenia dotyczące zapobiegania odleżynom w oddziałach AiIT. Eksperci wskazują w nich, iż pojedyncze interwencje (np. zastosowanie jedynie materaca/podkładu specjalistycznego lub repozycjonowanie) nie zawsze są skuteczne w zapobieganiu odleżynom. Najbardziej efektywne jest połączenie kilku działań.
Istotne jest wdrożenie profilaktyki przeciwodleżynowej na jak najwcześniejszym etapie, już w okresie przedoperacyjnym.
Opatrunki piankowe
Zastosowanie specjalistycznych opatrunków piankowych pozwala na redukcję siły nacisku, minimalizację tarcia i zwiększenie tolerancji skóry na uszkodzenia. Ponadto blokują one dostęp nadmiaru dostępu wilgoci oraz czynników drażniących skórę, jednocześnie nie zwiększając jej turgoru. dzięki opatrunków piankowych, jak wynika z badań, można znacząco zminimalizować ilość odleżyn.
Wskazane jest również stosowanie wielowarstwowych piankowych opatrunków jeszcze przed operacją, ponieważ pozwala to na zmniejszyć ryzyko wystąpienia ran w bezpośrednim okresie przedoperacyjnym. Zalecane jest nakładanie opatrunków profilaktycznych pacjentom na około 3 godziny lub więcej przed operacją, u których występuje co najmniej średnie ryzyko występowania odleżyn.
Udogodnienia w profilaktyce odleżyn
Współczesna profilaktyka przeciwodleżynowa nie może obyć się bez zaawansowanych rozwiązań technologicznych. Materace przeciwodleżynowe stanowią podstawowy element wyposażenia stanowiska intensywnej terapii. Ich zadaniem jest równomierne rozłożenie i zmniejszenie punktowego ucisku na tkanki. W zaleceniach ekspertów czytamy, iż w profilaktyce odleżyn wskazane jest używanie podkładek fluidyzowanych zamiast żelowych krążków pod głowę, które zwiększają nacisk na obszar statyczny, zwiększając ryzyko rozwoju odleżyn.
Materace piankowy o wysokiej elastyczności oraz systemy zmiennociśnieniowe dostosowują się do kształtu ciała pacjenta i reagują na jego minimalne ruchy. Dodatkowe akcesoria, takie jak poduszki odciążające pięty czy kliny, wspomagają profilaktykę i redukują ryzyko rozwoju odleżyn w miejscach szczególnie narażonych.
Regularna zmiana pozycji pacjenta i położenia sprzętu medycznego
Zmiana pozycji jest jednym z najważniejszych elementów zapobiegania odleżynom. U pacjentów nieprzytomnych lub głęboko sedowanych to personel medyczny przejmuje pełną odpowiedzialność za adekwatne ułożenie ciała pacjenta. Regularne odciążanie newralgicznych punktów zapobiega długotrwałemu niedokrwieniu i umożliwia regenerację tkanek. Zmianę pozycji ciała należy przeprowadzać zgodnie z zindywidualizowanym harmonogramem. Interwał czasowy powinien być dostosowany do stanu pacjenta i posiadanych zasobów. Można również rozważyć korzystanie z urządzenia do ciągłego mapowania siły nacisku, które może dostarczać obiektywnych informacji w czasie rzeczywistym na temat optymalnej pozycji ciała.
Zmiana pozycji ciała pacjenta jest również wskazana podczas zabiegów operacyjnych – niewielkiego stopnia rotacja/mikroruchy (należy je przeprowadzać wyłącznie po stwierdzeniu chirurga, iż jest bezpieczne dla pacjenta). Zalecane jest również używanie specjalistycznego materaca.
Wskazane jest także regularne zmienianie położenia sprzętu medycznego, który wpływa na powstawanie odleżyn. Regularna zmiana położenia sprzętu (np. mankietu NIPB, pulsoksymetru) pozwala odciążyć miejsce, na które oddziałuje. W przypadku sprzętu, którego położenia nie można regularnie zmieniać (np. ECMO, NIV), zalecane jest stosowanie opatrunków specjalistycznych (np. silikonowych, hydrokoloidowych) pod sprzęt używany na OIT
Edukacja personelu i identyfikacja barier wpływających na profilaktykę
Personel medyczny oddziałów AiIT jest odpowiedzialny za prawidłowe przeprowadzenie profilaktyki przeciwodleżynowej. Stąd konieczne jest szkolenie z zakresu aktualnych wytycznych opartych na EBN.
Wczesne objawy i szybkie reagowanie na uszkodzenia skóry podczas unieruchomienia
Wczesne rozpoznanie pierwszych objawów uszkodzenia skóry jest niezbędne dla zapobiegania dalszemu rozwojowi odleżyn. Rumień, który nie ustępuje po odciążeniu, jest sygnałem ostrzegawczym świadczącym o rozpoczynającym się procesie niedokrwienia. Na tym etapie działania profilaktyczne mogą jeszcze skutecznie zatrzymać progresję zmian.
Natychmiastowe zmniejszenie ucisku, korekta ułożenia ciała pacjenta oraz zastosowanie odpowiednich opatrunków pozwalają przywrócić ukrwienie i ograniczyć uszkodzenie tkanki. Brak reakcji na tym etapie prowadzi do pogłębienia zmian i konieczności wdrożenia pełnego leczenia odleżyn.
Leczenie odleżyn
Nieleczona odleżyna może prowadzić do powstania poważnych powikłań, a choćby zagrażać życiu pacjenta. Terapia odleżyn w oddziałach intensywnej terapii jest procesem złożonym i długotrwałym. Wymaga ono ścisłej współpracy zespołu medycznego oraz indywidualnego podejścia do każdego pacjenta. Podstawą jest całkowite odciążenie miejsca zmiany, odpowiednie leczenia ran oraz kontrola czynników sprzyjających gojeniu.
Proces gojenia ran odleżynowych zależy od wielu elementów, w tym od stanu ogólnego pacjenta, jakości ukrwienia, skuteczności opieki pielęgnacyjnej oraz prawidłowego doboru opatrunków. W leczeniu rany wskazane jest stosowanie specjalistycznych opatrunków, np. hydrokoloidowych, alginianowych, które wspierają oczyszczenie, nawilżenie rany, stymulują ziarninowanie i zapobiegają dalszym uszkodzeniom, a także odpowiednich środków do pielęgnacji skóry i oczyszczania rany.
Podsumowanie
Odleżyny w oddziałach intensywnej terapii stanowią poważne wyzwanie. Skuteczna profilaktyka odleżyn wymaga systematycznych działań, zaangażowania całego zespołu terapeutycznego oraz konsekwentnego stosowania zaleceń dotyczących opieki nad pacjentem. Odpowiednia zmiana pozycji, stosowanie materacy przeciwodleżynowych, ochrona skóry i ciągła edukacja personelu pozwalają znacząco ograniczyć wystąpienia odleżyn i poprawić jakość leczenia.
Bibliografia
https://evereth.home.pl/archiwum-pdf/PAIO/2024/1/11.pdf
K. Jakieła, S. Krzemińska, A. Borodzicz-Cedro, M. Arendarczyk, „Czynniki wewnętrzne i zewnętrzne wpływające na powstawanie odleżyn u pacjentów leczonych na oddziel anestezjologii i intensywnej terapii”, Piel. Zdr. Publ. 2014, 4, 2, 135-142
