Odleżyny są powikłaniem wysokiego ryzyka u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego. Wpływają na komfort i jakość życia chorych, a także obciążają dodatkowymi kosztami system opieki zdrowotnej. Jak można im zapobiegać?
Uszkodzenie kręgosłupa może prowadzić do całkowitego lub częściowego uszkodzenia rdzenia kręgowego, a w konsekwencji do zniesienia czucia i porażenia mięśni podporządkowanym uszkodzonemu segmentowi rdzenia oraz segmentom położonym poniżej miejsca uszkodzenia.
Pacjenci z urazem rdzenia kręgowego są narażeni na wysokie ryzyko powstania odleżyn. Badania pokazują, iż nawet u 20-50 proc. pacjentów z urazem rdzenia kręgowego może rozwinąć się co najmniej jedna odleżyna podczas pobytu w szpitalu. Ryzyko to rośnie wraz z całkowitym urazem rdzenia kręgowego, przy czym najwyższe jest w pierwszym roku po urazie, kiedy pacjenci przyzwyczajają się do nowego stylu życia i rutyny.
Czynniki ryzyka rozwoju odleżyn u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego
Uraz rdzenia kręgowego wiąże się z wieloma zaburzeniami czynnościowymi (np. porażenie czuciowo-ruchowe), często prowadząc do licznych powikłań, w tym odleżyn, które znacząco zwiększają obciążenie chorobą i obniżają jakość życia.
Rozwój odleżyn u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego jest wieloczynnikowy. Należy zwrócić uwagę, iż u tych osób sygnały z nerwów czuciowych, które sygnalizują ból lub dyskomfort, mogą nie docierać do mózgu. Z ograniczonym czuciem lub jego brakiem, pacjenci nie wiedzą, iż przebywają zbyt długo w jednej pozycji lub coś uciska ich skórę. Ponadto często chorzy nie są w stanie fizycznie samodzielnie zmienić pozycji. Wynikający z tego stanu stały ucisk, ograniczenie dopływu krwi, tlenu i składników odżywczych do skóry powodują ucisk, co wywołuje uszkodzenie tkanek i rozwinięcie się odleżyny.
Ponadto w literaturze naukowej wskazuje się aż ponad 200 różnych czynników wystąpienia odleżyn. Do najczęstszych należą:
- unieruchomienie, trudności ze zmianą pozycji,
- wrażliwość skóry,
- zmienione odczucia w niektórych częściach ciała,
- sprzęt medyczny,
- niedożywienie, odwodnienie,
- brak odpowiedniej pielęgnacji skóry,
- historia odleżyn,
- nietrzymanie moczu, narażenie skóry na nadmierne działanie wilgoci.
Odleżyny powstają najczęściej na wyniosłościach kostnych, czyli w miejscach ciała, gdzie jest mniej mięśni i tkanki tłuszczowej. Najczęściej jest to kość ogonowa, biodra, dolna część pleców, pięty, stopy, kostki, tylna część ud, okolice krocza. Odleżyny mogą opóźnić powrót do zdrowia i rehabilitację pacjentów z urazem rdzenia kręgowego. Powodują ból i dyskomfort, wymagają częstych zmian opatrunków, a także ograniczają mobilność.
Jak zapobiegać odleżynom u pacjentów z urazem rdzenia kręgowego?
Chociaż ryzyko wystąpienia odleżyn zależy od indywidualnego stanu pacjenta, można wdrożyć strategie zapobiegawcze. Obejmują one:
- częste zmiany pozycji: pacjenci poruszający się dzięki wózka inwalidzkiego mogą co 15 minut przenosić ciężar ciała (np. pochylając się na bok i do przodu); pacjenci pozostający w łóżkach powinni mieć zapewnione zmiany pozycji do 2 godziny;
- rozwiązania ograniczające nacisk: specjalistyczne poduszki na siedzenie wózka inwalidzkiego, nakładki na materace, materace przeciwodleżynowe, poduszki, kliny piankowe – na rynku dostępnych jest wiele rozwiązań pozwalających zmniejszać nacisk u chorych stale unieruchomionych;
- codzienna obserwacja skóry: codziennie należy sprawdzać skórę pod względem wystąpienia odleży; zaczerwienienie, obrzęk, ocieplona skóra, pęcherze, pęknięcia, siniaki – mogą być pierwszymi oznakami rozwoju ran;
- utrzymywanie skóry w czystości i suchości: skórę należy regularnie przemywać wodą z delikatnym, łagodnym mydłem oraz osuszać czystym ręcznikiem, unikając pocierania i drapania; można również stosować środki nawilżające; unikać talku i produktów na bazie alkoholu;
- stosowanie odpowiedniej odzieży: odzież powinna być luźna, przewiewna, bez grubych szwów;
- zdrowe odżywianie i nawodnienie organizmu: należy zadbać o zbilansowaną dietę, bogatą w białko, witaminy i minerały oraz płyny; unikać palenia papierosów i alkoholu;
- choroby współistniejące: należy stale obserwować wpływ chorób współistniejących na gojenie – np. kontrolę cukru we krwi u chorych na cukrzycę.
