Od czego zależy trwałość zawiesin?

Wielkość cząstek – pierwszy warunek trwałości

Trwałość zawiesiny zależy przede wszystkim od stopnia rozdrobnienia substancji leczniczej. Zgodnie z prawem Stokesa, mniejsze i bardziej jednorodne cząstki opadają wolniej. Rozmiar cząstek w zawiesinach do użytku wewnętrznego nie powinien przekraczać 30 µm, natomiast w zawiesinach do użytku zewnętrznego – 90 µm. Nieodpowiednie rozdrobnienie prowadzi do:

• szybkiej sedymentacji,
• tworzenia zbitego osadu,
• trudności z ponownym wymieszaniem,
• ryzyka podania niejednorodnej dawki.

Dlatego podczas wykonywania leku składniki stałe należy dokładnie rozetrzeć w moździerzu, a następnie zwilżyć niewielką ilością środka zwilżającego lub substancji zwiększającej lepkość, uzyskując jednolitą pastę przed dalszym rozcieńczaniem.

Wykonanie prostego badania pozwala potwierdzić wymaganą jakości sporządzonej zawiesiny: według FP XII lek należy wstrząsać w pojemniku przez 30 sekund, a jednolite rozproszenie powinno utrzymywać się przez 3 min.

Lepkość fazy rozpraszającej

Drugim niezwykle istotnym czynnikiem jest lepkość podłoża. Im większa lepkość fazy ciekłej, tym wolniej cząstki opadają. W recepturze aptecznej wykorzystuje się w tym celu między innymi:

• glicerol,
• metylocelulozę,
• karboksymetylocelulozę,
• żelatynę,
• skrobię,
• tragakantę,
• gumę arabską.

Zwiększenie lepkości nie może jednak być nadmierne. Zbyt gęsta zawiesina utrudnia dawkowanie, wylewanie z butelki oraz ponowne wymieszanie preparatu.

Użycie substancji zwilżających

Nie wszystkie substancje łatwo ulegają zwilżaniu w fazie rozpraszającej, co sprawia iż ich cząstki unoszą się na powierzchni cieczy. Dotyczy to między innymi: siarki, tlenku cynku, hydrokortyzonu czy kwasu salicylowego. Dlatego przed dodaniem fazy rozpraszającej należy sporządzić jednorodną pastę z wykorzystaniem na przykład glicerolu lub etanolu. Takie postępowanie poprawia jednorodność zawiesiny.

Flokulacja – nie zawsze zjawisko niekorzystne

Farmaceuci często utożsamiają flokulację z pogorszeniem jakości preparatu. Jednak kontrolowana flokulacja może poprawiać trwałość zawiesiny. Drobne agregaty cząstek tworzą luźny osad, który łatwo ulega ponownemu rozproszeniu po kilku energicznych wstrząśnięciach.

Znaczenie pH i zgodności składników

Trwałość zawiesiny zależy również od adekwatnego pH. Niektóre substancje lecznicze:

• ulegają hydrolizie,
• zmieniają rozpuszczalność,
• tworzą trudno rozpuszczalne sole,
• wchodzą w reakcje z innymi składnikami leku.

Dlatego przed sporządzeniem leku recepturowego należy przeanalizować możliwe niezgodności recepturowe oraz stabilność wszystkich składników.

Sprawdź też: Zawiesina z omeprazolem – czemu służy dodatek wodorowęglanu sodu?

Temperatura przechowywania

Większość zawiesin recepturowych zawiera wodę, dlatego ich trwałość ograniczają zarówno procesy fizykochemiczne, jak i rozwój drobnoustrojów. Niewłaściwe przechowywanie może przyspieszać sedymentację, zmieniać lepkość, prowadzić do rozwoju mikroorganizmów czy rozkładu substancji leczniczych.

Wydając zawiesinę należy przekazać pacjentowi informację jak przechowywać lek i jak długo zachowuje on trwałość.

Zazwyczaj zawiesiny niejałowe zawierające wodę zachowują swoje adekwatności przez 14 dni w temperaturze 2-8°C lub przez 7 dni w temperaturze pokojowej. Preparaty, w których fazą rozpraszającą jest etanol są trwałe do 30 dni.

O pogarszającej się stabilności zawiesiny najczęściej świadczą zmiany widoczne podczas oceny organoleptycznej preparatu:

• zbrylanie osadu,
• wykrystalizowanie składników zawiesiny,
• trudność z uzyskaniem po wstrząśnięciu jednorodnej, równomiernie rozproszonej zawiesiny.

Znaczenie adekwatnej techniki wykonania

Najczęstsze błędy przy sporządzaniu zawiesin obejmują:

• niewystarczające rozdrobnienie proszków,
• zbyt szybkie dodanie całej ilości fazy rozpraszającej,
• pominięcie etapu zwilżania,
• niedokładne wymieszanie,
• niewłaściwą kolejność dodawania składników.

Prawidłowe wykonanie tej postaci leku pozwala otrzymać preparat o jednorodnym rozproszeniu i dobrej jakości.

Przeczytaj: Przygotowywanie zawiesin antybiotyków z tabletek

Podsumowanie

Stabilność zawiesin sporządzanych w recepturze aptecznej zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników technologicznych. Istotną rolę odgrywają przede wszystkim: wielkość cząstek, lepkość fazy rozpraszającej, zwilżalność substancji, zgodność składników oraz prawidłowa technika wykonania. Równie ważne jest poinformowanie pacjenta o adekwatnym przechowywaniu preparatu i o konieczności energicznego wstrząśnięcia leku przed każdym użyciem. Przestrzeganie tych zasad pozwala osiągnąć zawiesinę, która jest bezpieczna, jednorodna i zapewnia adekwatne dawkowanie przez cały okres stosowania.

Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka

Bibliografia:

1. Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
2. Zintegrowana Platforma Edukacyjna. Leki płynne – zawiesiny w recepturze aptecznej. Dostęp online: https://zpe.gov.pl/a/leki-plynne/DBaP702EI
3. Pałkowski, Ł. (2012, październik). Wybrane aspekty określania trwałości leków recepturowych. Aptekarz Polski. Dostęp online: https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/10-2012-wybrane-aspekty-okreslania-trwalosci-lekow-recepturowych/