Objawy ADHD u dzieci – co każdy rodzic powinien wiedzieć?
ADHD (attention-deficit/hyperactivity disorder) to zaburzenie neurorozwojowe, czyli takie,
które wynika z odmienności w rozwoju i działaniu układu nerwowego, a nie z „lenistwa” czy
„braku wychowania”. Diagnoza opiera się na aktualnych klasyfikacjach (DSM-5 i ICD-11) i
dotyczy przede wszystkim utrzymujących się trudności w uwadze oraz
nadpobudliwości/impulsywności, które realnie utrudniają codzienne funkcjonowanie
dziecka.
ADHD to nie brak „silnej woli”, tylko trudność w samoregulacji
W praktyce ADHD najczęściej widać jako problem z samoregulacją. Dziecko może
wiedzieć, co ma zrobić, a mimo to nie potrafić wykonać tego w czasie i w sposób, którego
oczekuje otoczenie. Obejmuje to między innymi: kontrolę uwagi, hamowanie impulsów,
planowanie kroków, przełączanie się między zadaniami czy wytrzymywanie nudy – tak, nuda
naprawdę potrafi boleć.
Trzy grupy objawów – na co rodzice najczęściej zwracają uwagę?
W klasyfikacjach mówi się o dwóch obszarach – nieuwadze oraz
nadpobudliwości-impulsywności. W praktyce rodzice widzą to jako trzy grupy objawów,
rozdzielając nadpobudliwość i impulsywność, ponieważ faktycznie w codziennym życiu
często odbiera się je jako dwa różne zestawy zachowań.
Nieuwaga, czyli rozpraszalność, trudność w utrzymywaniu skupienia, gubienie rzeczy,
zapominanie, chaotyczna organizacja, zaczynanie i niedomykanie zadań.
Nadpobudliwość. U młodszych dzieci częściej widać ruch „ponad normę”
tzn. wiercenie się, wstawanie, bieganie w nieadekwatnych sytuacjach, gadatliwość. U części
dzieci z wiekiem ta „motorowa” nadpobudliwość może przechodzić w niepokój i napięcie.
Impulsywność natomiast objawia się głównie wchodzeniem w słowo, odpowiadaniem zanim
rozmówca skończy pytanie, trudnością z czekaniem na swoją kolej czy wyrywaniem się do
działania bez oceny konsekwencji.
Istotnym faktem do zapamiętania jest to, iż pojedyncze cechy nie robią diagnozy.
ADHD warto rozumieć jako wzorzec, który jest powtarzalny, utrwalony i zdecydowanie
zauważalny w funkcjonowaniu.
Kiedy to ADHD, a kiedy temperament i etap rozwojowy?
W wieku przedszkolnym wiele zachowań, które przypominają ADHD (bieganie,
impulsywność, osłabiona koncentracja), może mieścić się w normie rozwojowej – zwłaszcza
gdy dziecko jest zmęczone, przebodźcowane albo przechodzi intensywny etap rozwojowy.
Dlatego w praktyce najważniejsze nie jest to, czy „dziecko jest żywe”, tylko czy trudności są
stałe, wyraźnie nasilone, nieadekwatne do wieku i realnie utrudniają funkcjonowanie.
W podejściu zgodnym z DSM-5/ICD-11 patrzy się między innymi na to, czy objawy
utrzymują się odpowiednio długo, występują w więcej niż jednym środowisku i przekładają
się na codzienne życie (dom, przedszkole/szkoła, relacje).
Wiele dzieci dostaje formalną diagnozę dopiero około początku szkoły (ok. 6-7. rok życia),
ponieważ to właśnie wtedy rosną wymagania dotyczące siedzenia w miejscu, kończenia
zadań i koncentracji. Objawy nieuwagi stają się po prostu bardziej widoczne i łatwiejsze do
odróżnienia od zwykłego rozwoju. Jednocześnie, jeżeli trudności są wyraźne i utrzymują się,
diagnostykę można rozpocząć wcześniej. Amerykańska Akademia Pediatryczna rekomenduje
ocenę w kierunku ADHD już od 4. roku życia, ale z dużą ostrożnością, bo trafność rozpoznań
w wieku przedszkolnym bywa ograniczona (badania wskazują na około 50%).
DSM-5 i ICD-11 – co musi się zgadzać?
Choć DSM-5 i ICD-11 różnią się szczegółami, to ich „szkielet” diagnozy jest podobny.
Objawy powinny trwać co najmniej 6 miesięcy, a kilka z nich musi być obecne przed 12.
rokiem życia (w ICD-11 podkreśla się początek w okresie rozwojowym/dzieciństwie),
występować w więcej niż jednym środowisku (np. dom i szkoła) oraz powodować realne
trudności w funkcjonowaniu (nauka, relacje, zachowanie).
Podobne trudności, różne „maski” – rozróżnienie płciowe w ADHD
ADHD u dziewczynek bywa mniej widoczne dla otoczenia – zamiast głośnej nadruchliwości
pojawia się np. rozproszenie, chaotyczność, przeciążenie emocjonalne, wycofanie lub
„maskowanie” trudności, przez co zwykle diagnoza przychodzi później, bo dziecko nie
przeszkadza na lekcji, tylko cierpi po cichu lub nadrabia ogromnym wysiłkiem.
U chłopców ADHD ma częściej „głośniejszą” formę. Częściej dominuje nadruchliwość i
impulsywność, które szybciej zwracają uwagę otoczenia. Dlatego też chłopcy częściej
trafiają do diagnozy wcześniej niż dziewczynki, przez co ADHD bywa potocznie traktowane
jako zaburzenie „typowe dla chłopców”, choć to skrót myślowy, który potrafi szkodzić.
Jak wygląda diagnoza w praktyce i co warto przygotować?
Najczęściej specjalista będzie potrzebował rozmowy z rodzicami, informacji ze
szkoły/przedszkola, historii rozwoju dziecka, obserwacji funkcjonowania oraz narzędzi
diagnostycznych (kwestionariusze, wywiady). najważniejsze jest też sprawdzenie, czy trudności
nie wynikają z innych przyczyn np. lęku, zaburzeń nastroju, problemów ze snem, trudności
szkolnych.
Praktyczną rzeczą, którą rodzic może przygotować jest krótka lista, opisująca co się dzieje,
w jakich sytuacjach, od kiedy, jak często i co pogarsza, a co pomaga.
Wsparcie w domu i w szkole
W badaniach i zaleceniach klinicznych najczęściej powtarzają się trzy filary.
1) Struktura i przewidywalność
Rytuały, krótkie instrukcje, dzielenie zadań na małe kroki, jasne zasady i konsekwencje. Nie
chodzi tu o dryl wojskowy, tylko o prosty plan, który odciąża układ nerwowy dziecka.
2) Wzmacnianie zachowań (a nie tylko gaszenie tych trudnych)
Systemy nagród, zauważanie i docenianie wysiłku jaki dziecko podejmuje, chwalenie
konkretu np. „podoba mi się, iż zacząłeś/aś to od razu”, uczenie dziecka strategii, a nie
etykietowanie go jako „niegrzecznego”.
3) kooperacja ze szkołą
Dostosowania (np. miejsce w klasie, krótsze polecenia, przerwy ruchowe, sprawdzanie
rozumienia zadania) potrafią zrobić ogromną różnicę, bo ADHD mocno ujawnia się właśnie
wtedy, gdy rosną wymagania na uwagę i organizację.
Dodatkowo można stosować treningi funkcji poznawczych, które mogą wspierać dziecko,
choć warto mieć na uwadze, iż takie treningi są traktowane jako uzupełnienie, a nie jako
jedyną metodę wsparcia.
Farmakoterapia. Kiedy się pojawia i czego się spodziewać?
Leczenie farmakologiczne bywa bardzo pomocne, ale decyzja zawsze zależy od wieku
dziecka, stopnia nasilenia objawów i sytuacji klinicznej. W zaleceniach dla dzieci w wieku
szkolnym często rozważa się leki np. metylofenidat, szczególnie wtedy, gdy objawy znacząco
utrudniają funkcjonowanie mimo wsparcia behawioralnego i szkolnego.
U młodszych dzieci (w wieku przedszkolnym) najczęściej zaczyna się od interwencji
behawioralnych i pracy z rodzicami, a farmakoterapia jest rozważana ostrożniej.
Warto też pamiętać o praktycznej stronie stosowania farmakoterapii. Przy lekach monitoruje
się między innymi apetyt, sen, parametry somatyczne oraz samopoczucie, głównie po to,
żeby zyski nie przyszły „rachunkiem ukrytych strat”.
Szybki filtr dla rodzica
Jeśli myślisz „może to ADHD?”, to dobry znak – to znaczy, iż obserwujesz, a nie oceniasz.
Najbardziej sensowny moment na konsultację jest wtedy, gdy trudności u dziecka
utrzymują się długo, pojawiają się w różnych miejscach, a przede wszystkim kosztują
dziecko (szkołę, relacje, samoocenę i emocje).
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje diagnozy ani terapii. jeżeli masz wątpliwości
dotyczące rozwoju lub funkcjonowania dziecka, skonsultuj się z psychologiem lub lekarzem
specjalistą.
Maria Michałowska
BIBLIOGRAFIA:
Bednarska, N. (2021). Dziewczęta z ADHD. Zarys problematyki. Warszawa: Wydawnictwo
Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.
Cichoń, L., Jelonek, I., Janas-Kozik, M. (2017). ADHD – wskazówki praktyczne:
farmakoterapia i prowadzenie dokumentacji. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 17 (4),
s.270-273. DOI: 10.15557/PiPK.2017.0031. (dostęp: 21.12.2025).
Deja, M. (2017). Trening uwagi u dzieci z ADHD – przegląd badań. Psychiatria i
Psychologia Kliniczna, 17 (1), s. 63-71. DOI: 10.15557/PiPK.2017.0007.
(dostęp: 22.12.2025).
Januszewska, E., Januszewska, I. (2016). ADHD a problem dysleksji u dzieci w wieku
szkolnym. Rocznik Filozoficzny Ignatianum, 21 (2), s.52-74.
https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/rfi/article/download/701/799/ (dostęp: 21.12.2025).
Kajka, N. (2018). Trudności w nauce czytania i pisania u dzieci z ADHD. Szkoła Specjalna,
79 (3), s.212-218.
https://www.szkolaspecjalna.aps.edu.pl/media/2129755/sz-s_3-18_druk.pdf#page=52
(dostęp: 22.12.2025).
Kowalczyk, T. (2022). ADHD: niewidzialna choroba. Psychiatria Spersonalizowana, 1 (1), s.
25-31. https://www.termedia.pl/ADHD-niewidzialna-choroba,169,47198,0,0.html (dostęp:
21.12.2025).
Mikler-Chwastek, A. (2014). Funkcjonowanie dziecka w wieku przedszkolnym zmagającego
się z ADHD. Rocznik Pedagogiczny Kolegium Nauczycielskiego „Edukacja, Wychowanie,
Resocjalizacja”.
https://www.researchgate.net/publication/331677430_Funkcjonowanie_dziecka_w_wieku_pr
zedszkolnym_zmagajacego_sie_z_ADHD (dostęp: 22.12.2025).
Nowogrodzka, A., Piasecki, B. (2021). Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z
deficytami uwagi (ADHD) – rozpoznawanie nieadaptacyjnych schematów emocjonalnych i
interwencje terapeutyczne. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio J,
Paedagogia-Psychologia, 34 (2), s.133-143. DOI: 10.17951/j.2021.34.2.133-143. (dostęp:
21.12.2025).
Piasecki, B., Nowogrodzka, A. (2015). Analiza funkcji wykonawczych u chłopców z ADHD.
Neuropsychiatria i Neuropsychologia 10 (3-4) s.110-115.
https://www.termedia.pl/Analiza-funkcji-wykonawczych-u-chlopcow-z-ADHD,46,26927,1,0.
html (dostęp: 21.12.2025).
Świecarz, G. (2024). Wspieranie rozwoju dziewczynek z ADHD w edukacji
wczesnoszkolnej: perspektywa nauczycieli i rodziców. Journal of Modern Science, 55 (1)
s.231-260.https://doi.org/10.13166/jms/185548 (dostęp: 22.12.2025).
