Sezon szczepień to okres wzmożonej pracy aptecznych punktów szczepień. Choć współczesne szczepionki charakteryzują się wysokim profilem bezpieczeństwa, każdy farmaceuta wykonujący szczepienia powinien być przygotowany na wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego (NOP). najważniejsze znaczenie ma szybka ocena stanu pacjenta, adekwatne postępowanie oraz znajomość obowiązków związanych z dokumentacją i zgłaszaniem zdarzenia.
Czym jest NOP?
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2020 r. niepożądany odczyn poszczepienny to zaburzenie stanu zdrowia pozostające w związku czasowym z wykonanym szczepieniem ochronnym. Sam fakt wystąpienia objawów po szczepieniu nie oznacza jednak, iż zostały one wywołane przez szczepionkę – związek przyczynowy wymaga każdorazowo oceny klinicznej.
Najczęściej obserwowane są odczyny miejscowe, takie jak ból, zaczerwienienie czy obrzęk w miejscu podania, a także objawy ogólne, m.in. gorączka, zmęczenie, bóle mięśni lub głowy. Są one naturalnym elementem odpowiedzi immunologicznej organizmu i zwykle ustępują w ciągu 1–3 dni.
Postępowanie w aptece krok po kroku
1. Oceń stan pacjenta
Jeżeli pacjent zgłasza dolegliwości jeszcze podczas obserwacji po szczepieniu, należy ocenić jego stan ogólny. Warto zwrócić uwagę na:
- poziom świadomości,
- oddech i jego częstość,
- ciśnienie tętnicze oraz tętno,
- obecność pokrzywki, obrzęku lub duszności.
Nie każdy omdleniowy epizod jest reakcją anafilaktyczną. Omdlenia wazowagalne występują stosunkowo często, szczególnie u młodszych pacjentów, i wymagają odmiennego postępowania.
2. Rozpoznaj objawy alarmowe
Natychmiastowej reakcji wymagają objawy sugerujące anafilaksję:
- narastająca duszność,
- świszczący oddech,
- obrzęk języka lub gardła,
- uogólniona pokrzywka,
- gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego,
- utrata przytomności.
W takiej sytuacji nie należy zwlekać z wdrożeniem leczenia.
3. Wdróż postępowanie ratunkowe
Każdy apteczny punkt szczepień powinien dysponować zestawem przeciwwstrząsowym, w tym adrenaliną. W przypadku podejrzenia anafilaksji należy:
- podać adrenalinę domięśniowo zgodnie z obowiązującymi wytycznymi,
- wezwać zespół ratownictwa medycznego,
- monitorować funkcje życiowe,
- zapewnić pacjentowi odpowiednią pozycję i dostęp do tlenu, jeżeli jest dostępny.
Łagodne odczyny miejscowe najczęściej wymagają jedynie obserwacji oraz przekazania pacjentowi zaleceń dotyczących leczenia objawowego.
Dokumentacja i zgłoszenie NOP
Każde podejrzenie NOP należy dokładnie opisać w dokumentacji medycznej. Powinna ona zawierać m.in. datę szczepienia, nazwę i numer serii szczepionki, czas wystąpienia objawów, ich charakter oraz podjęte działania.
Farmaceuta ma obowiązek zgłosić go adekwatnemu państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu. Zgłoszenie powinno zostać przekazane w ciągu 24 godzin od powzięcia podejrzenia.
Niezależnie od zgłoszenia do Państwowej Inspekcji Sanitarnej, działania niepożądane produktów leczniczych mogą być zgłaszane również do Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL), co stanowi istotny element monitorowania bezpieczeństwa farmakoterapii.
Najczęstsze błędy
W praktyce aptecznej najczęściej spotyka się zbyt krótką obserwację pacjenta po szczepieniu, niepełną dokumentację zdarzenia oraz opóźnioną reakcję na pierwsze objawy anafilaksji. Problemem bywa również niewystarczająca znajomość procedur obowiązujących w punkcie szczepień. Regularne szkolenia zespołu oraz okresowa kontrola wyposażenia zestawu przeciwwstrząsowego pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko błędów.
Podsumowanie
Wystąpienie NOP w aptece należy do sytuacji rzadkich, jednak wymaga pełnego przygotowania organizacyjnego i merytorycznego. Farmaceuta wykonujący szczepienia powinien potrafić gwałtownie ocenić stan pacjenta, odróżnić łagodny odczyn od anafilaksji, wdrożyć odpowiednie postępowanie ratunkowe oraz zadbać o prawidłową dokumentację zdarzenia. Znajomość obowiązujących przepisów i regularne ćwiczenie procedur sprawiają, iż choćby w sytuacjach nagłych możliwe jest zapewnienie pacjentowi bezpiecznej i profesjonalnej opieki.
