Europejski Trybunał Obrachunkowy ocenił, iż przyszłość europejskiego planu walki z rakiem stoi pod znakiem zapytania. Wątpliwości Trybunału co wzbudziły unijne cięcia budżetu Programu dla Zdrowia o 35 proc. w 2024 r. oraz brak alokacji środków na dalszą realizację planu w wieloletnich ramach finansowych na latach 2028-2034 roku. Strategia Planu jest silnie scentralizowana na poziomie Komisji Europejskiej, ale zdecentralizowana operacyjność w państwach członkowskich wpływa na jego efektywność i trwałość projektów.
W 2040 roku sytuacja epidemiologiczna będzie taka, iż co drugi obywatel UE będzie zdiagnozowany z nowotworem w ciągu swojego życia. Liczba nowych zachorowań wzrośnie o 19 proc., a zgonów aż o 27 proc. Trybunał ocenił wpływ dynamiki zachorowań na ekonomiczne obciążenie europejskich systemów zdrowia. Całościowe skutki gospodarcze nowotworów w krajach UE szacuje się w tej chwili na ponad 100 mld euro rocznie. Koszty te obejmują zarówno wydatki systemów ochrony zdrowia, jak i straty produktywności oraz skutki społeczne. Systemy ochrony zdrowia bez istotnej poprawy w profilaktyce i wczesnym wykrywaniu będą coraz bardziej obciążone zachorowaniami o gorszym rokowaniu.
Zdaniem Trybunału istotna jest poprawa organizacji systemów zdrowia oraz niwelowanie nierówności społeczno-ekonomicznych w opiece onkologicznej. Skuteczność europejskiego planu walki z rakiem w poszczególnych krajach zależy od poziomu finansowania krajowego, sprawności administracyjnej, infrastruktury danych, kultury profilaktyki oraz zaufania społecznego do instytucji.
Europejski plan walki z rakiem koncentruje się na profilaktyce, diagnostyce i leczeniu, uwzględniając nowe technologie, niwelowanie nierówności w przeciwdziałaniu nowotworom, również dziecięcym. Poprawił koordynację polityki onkologicznej na szczeblu unijnym, stworzył cyfrowe platformy oraz zwiększył przejrzystość porównawczą w całej Unii Europejskiej. W ramach llanu powstała m.in wspólna infrastruktura danych, transgraniczne projekty badawcze oraz sieci referencyjne. Plan zainicjował budowę europejskiego ekosystemu onkologicznego, nieograniczającego się do pojedynczych projektów.
Tempo i jakość wdrożenia planu pozostają w dużej mierze zależne od państw członkowskich. Plan był realnym impulsem do reformy dla czterech państw, które opracowały nowe krajowe plany walki z rakiem. W kolejnych dziewięciu krajach funkcjonujące wcześniej strategie zostały zmodyfikowane.
Niepewność finansowa
Trybunał wiąże niepewność co do przyszłości planu walki z rakiem z cięciami obecnego budżetu oraz z brakiem wyraźnego uwzględnienia Planu w budżecie po 2027 r. Pierwotny budżet Programu UE dla zdrowia na lata 2021–2027 ustalono na poziomie 4 mld euro, jednak w 2024 r. został zmniejszony o ponad 35 proc. W ocenie Trybunału, Komisja nie była w stanie jednoznacznie wskazać, które elementy Planu zostaną ograniczone w związku z uszczupleniem zasobów finansowych, ani określić wpływu cięć na realizację działań. Natomiast brak wyraźnego uwzględnienia budżetu dla Planu w kolejnych WRF zagraża ciągłości finansowania po 2027 r.
Trybunał podkreśla, iż różnorodność instrumentów finansowania licznych inicjatyw Planu utrudnia kontrolę zakresów działań, dopuszczając ich powielanie. Finansowanie pochodzi między innymi z Horizon Europe, Programu UE dla zdrowia (EU4Health), Cyfrowa Europa, Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii oraz Erasmus+. Każdy program ma własne procedury konkursowe, własne kryteria i cykle finansowania. Powstaje ryzyko rozwijania równoległych projektów bez koordynacji. Na przykład powstały dwie odrębne sieci młodych ozdrowieńców onkologicznych (podjęto decyzję o ich połączeniu) oraz finansowano dwie równoległe aplikacje mobilne do profilaktyki raka (ostatecznie jedną z nich wstrzymano w fazie projektowania). Komisja nie potrafiła jednoznacznie identyfikować obszarów, w których zakresy projektów się pokrywają.
Trwałość rezultatów zależy od państw członkowskich
Trybunał zwrócił uwagę na znaczne dysproporcje pomiędzy państwami członkowskimi w stopniu realizacji planu walki z rakiem. Zdrowie publiczne pozostaje kompetencją państw członkowskich na mocy art. 168 TFUE. W opinii Trybunału istnieje ryzyko braku trwałej integracji krajowych systemów zdrowia z unijnymi standardami i wytycznymi. UE może finansować projekty wyrównawcze, ale decyzje o alokacji kadr medycznych, inwestycjach w sprzęt oraz organizacja badań przesiewowych pozostają w gestii krajów. Oznacza to, iż powodzenie wielu projektów zależy od decyzji krajowych i dalszego rodzimego finansowania.
Efektywność infrastruktury stworzonej w ramach planu wymaga integracji projektów między sobą, konsolidacji platform cyfrowych oraz silnego zaangażowania krajowych systemów ochrony zdrowia. Na przykład nie ma gwarancji funkcjonowania europejskiej sieci kompleksowych ośrodków onkologicznych w dłuższej perspektywie. Ich certyfikacja i finansowanie po zakończeniu projektów unijnych zależy bowiem od decyzji i budżetów krajowych. Europejska inicjatywa obrazowania raka, budująca ekstensywną bazę wymiany agregowanych danych między państwami członkowskimi jest dobrowolna, a jej integracja z krajowymi systemami danych wymaga zgodności regulacyjnej i budżetowej.
Zróżnicowane efekty
W opinii Trybunału kraje o silniejszych systemach ochrony zdrowia łatwiej integrują inicjatywy unijne. W krajach o słabszych strukturach część projektów pozostaje pilotażowa lub ograniczona do poziomu centralnego. Różnica efektywności polityki onkologicznej pomiędzy państwami członkowskimi jest znaczna.
Nierówności widać również w obrębie poszczególnych krajów. W Grecji liczba onkologów klinicznych różni się niemal dziesięciokrotnie między regionami. W Irlandii osoby z najuboższych regionów mają o 43 proc. wyższe ryzyko zgonu w ciągu 5 lat od diagnozy w porównaniu z najbogatszymi regionami.
Rekomendacje Trybunału obejmują dopracowanie kluczowych inicjatyw, identyfikację synergii działań, nadanie priorytetu najbardziej wpływowym działaniom oraz ustanowienie pełnych ram monitorowania do 2027 r. i przeprowadzenie oceny do 2030 r.
