Ichtiol
Ichtiol jest gęstą i lepką cieczą o ciemnobrunatnym kolorze. Jego konsystencja utrudnia zarówno dokładne odmierzenie, jak i łączenie z innymi składnikami leku robionego. W zapachu przypomina zapach asfaltu lub smoły, co niekorzystnie wpływa na akceptację preparatu przez pacjentów. Ichtiol wykazuje wiele niezgodności recepturowych, np. z benzokainą, papaweryną, atropiną, taniną, azotanem srebra, rywanolem, bromkami, kwasem salicylowym, płynem Burowa, rezorcyną, wodą wapienną, solami cynku.
Sprawdź też: Receptura preparatów z ichtiolem
Balsam peruwiański
Balsam peruwiański występuje w postaci ciemnobrązowej, lepkiej cieczy. Ma intensywny zapach wanilii i cynamonu. Jest problematyczny do odważenia, podobnie jak ichtiol. Substancja ta daje również liczne niezgodności. W obecności kwasu bornego lub tlenku cynku następuje wytrącenie osadu. Balsam peruwiański nie miesza się z podłożami na bazie olejów mineralnych, olejem kakaowym czy smalcem. Aby wmieszać go do takiego podłoża należy najpierw połączyć balsam peruwiański z olejem rycynowym w stosunku 1:1. Tak samo należy postąpić przy sporządzaniu maści zawierającej siarkę, gdyż bez dodatku oleju rycynowego balsam peruwiański może się wytrącić.
Jod
Jod charakteryzuje się intensywnym, szarofioletowym zabarwieniem, przez co może trwale brudzić ubrania. Reaguje z metalami, dlatego podczas sporządzania leków należy używać wyłącznie plastikowych narzędzi. Substancja ta bardzo trudno rozpuszcza się w wodzie, a przygotowanie wodnego roztworu z jodem jest możliwe tylko przy użyciu stężonych roztworów jodków. W połączeniu z azotanem srebra czy chlorowodorkiem pilokarpiny następuje wytrącenie osadu.
Azotan srebra
Azotan srebra pod wpływem światła i substancji organicznych ulega redukcji do metalicznego srebra. Z tego powodu na skórze lub odzieży po kontakcie z tą substancją pojawiają się ciemne plamy. Roztwory azotanu srebra powinny być przechowywane w odpowiednich opakowaniach chroniących przed światłem. Azotan srebra daje niezgodności z: chlorkami, bromkami, jodkami, mleczanem etakrydyny, formaldehydem, płynem Burowa, ichtiolem i glicerolem.
Kwas salicylowy
Kryształy kwasu salicylowego trudno równomiernie rozprowadzić w podłożu maści lub kremu. Niewystarczające rozdrobnienie prowadzi do niejednorodnej struktury preparatu i obniżonej skuteczności działania. Zatem przed dodaniem kwasu salicylowego do podłoża należy go dokładnie rozetrzeć. Przed przystąpieniem do tego etapu należy zwilżyć substancję np. parafiną ciekłą, co ułatwia mikronizację i zapobiega pyleniu kwasu salicylowego. Kwas salicylowy daje niezgodności z jonami żelaza (III), jodkami i jodem, tlenkiem cynku, utleniaczami (np. nadmanganianem potasu), mleczanem etakrydyny, srebrem koloidalnym, czwartorzędowymi zasadami amoniowymi, mydłami i maścią zmiękczającą. Składnik ten może też tworzyć mieszaniny eutektyczne z mentolem, kamforą czy rezorcyną. Warto pamiętać, iż substancja ta jest dobrze rozpuszczalna w oleju rycynowym (1:10), natomiast gorzej w oleju rzepakowym (1:80). Jest to istotne przy sporządzaniu oliwy salicylowej.
Benzokaina
Benzokainę przed wprowadzeniem do podłoża należy dokładnie zmikronizować przez rozcieranie z odrobią etanolu do całkowitego odparowania rozpuszczalnika. Substancja ta tworzy mieszaniny eutektyczne z mentolem, kamforą czy rezorcyną. W zasadowym środowisku benzokaina ulega hydrolizie.
Zobacz także: Benzokaina – interakcje i odkrycie
Siarka strącona
Siarka strącona jest bardzo słabo rozpuszczalna w wodzie i etanolu, dlatego płynne preparaty z jej udziałem będą zawiesinami. Zawsze należy poinformować pacjenta, aby wstrząsnął opakowanie z lekiem przed aplikacją. Trudno jest również wykonać zawiesinę, w której nie będzie grudek siarki. Kłopotliwe jest także równomierne rozmieszczenie siarki w podłożu. Dla efektywnego roztarcia substancji można użyć parafiny płynnej, glicerolu albo niewielkiej ilości podłoża maściowego. Siarka może dawać niezgodność z tlenkiem cynku i balsamem peruwiańskim.
Solubilizowane roztwory witamin
Solubilizowane roztwory witamin (np. witamina A Hasco czy Medana) zawierające solubilizatory typu o/w dają niezgodność z maściami i kremami, które zawierają emulgator w/o (np. euceryna). Preparat zawierający emulgatory o przeciwstawnych adekwatnościach jest nietrwały, może dojść do wytrącenia się wody i rozwarstwienia maści. Rozwiązaniem może być zamiana części podłoża na podłoże amfifilowe (np. hascobaza, lekobaza).
Podsumowanie
Praca z surowcami recepturowymi wymaga nieustannego poszerzania wiedzy i czujności. Świadomość potencjalnych trudności związanych z rozpuszczalnością, niezgodnościami oraz niestabilnością chemiczną pozwala podejmować adekwatne decyzje technologiczne. Dzięki temu możliwe jest uzyskanie preparatów o odpowiedniej jakości, skuteczności i bezpieczeństwie stosowania, co pozostaje nadrzędnym celem receptury aptecznej.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Cieślik, P., Żołna, B., Woźniczka, K., Gwarda-Matyjaszczyk, K., Cimała, R., Żmudzka, E., Tuszyński, P. K., Uman-Ntuk, E., Kijewska, J., Zemła, M., Michniewska, M., Malinowska, A., Radziszewski, R., Kłak, J., Bartyński, D., i in. (2022). Receptura: Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych (Wyd. 1). Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
- Gajewska, M., Szulc J., Płaczek M., Sznitowska, M. (2012). Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Gdański Uniwersytet Medyczny Wydział Farmaceutyczny Katedra i Zakład Farmacji Stosowanej
- Kasperek, R. (2016, 29 stycznia). Trudności i niezgodności recepturowe. Aptekarz Polski. https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/trudnosci-i-niezgodnosci-recepturowe/
