Coraz częściej zwraca się uwagę na to, iż ADHD mogą towarzyszyć specyficzne zasoby i mocne strony. Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Bath wnosi nową perspektywę do tego podejścia. Ukazuje potencjalne „supermoce” osób z ADHD oraz sposób, w jaki postrzegają one własne możliwości.
Świadomość swoich mocnych stron w ADHD
W kontekście ADHD najczęściej podkreśla się trudności związane z koncentracją uwagi, impulsywnością oraz nadpobudliwością. Coraz więcej danych wskazuje jednak, iż interwencje ukierunkowane na zwiększanie świadomości własnych mocnych stron w ADHD są kluczowe. Świadome korzystanie ze swoich zasobów przyczynia się do poprawy dobrostanu i jakości funkcjonowania osób z ADHD.
Jak osoby z ADHD oceniają swoje mocne strony? Badanie samooceny osób z ADHD
Naukowcy przeprowadzili pierwsze badanie, w którym sprawdzili, jak osoby z ADHD oceniają swoje mocne strony, wiedzę o nich i ich wykorzystanie w codziennym życiu. W badaniu wzięło udział 400 dorosłych osób z Wielkiej Brytanii. Grupę kliniczną stanowiło 200 osób z oficjalnie potwierdzoną diagnozą ADHD oraz udokumentowanymi objawami zaburzenia. Grupę kontrolną tworzyło 200 osób bez diagnozy ADHD, dobranych pod względem wieku, płci oraz poziomu wykształcenia. Z udziału w badaniu wykluczono osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, aby uzyskane wyniki odnosiły się wyłącznie do specyfiki ADHD.
Procedura badawcza obejmowała zarówno ocenę nasilenia objawów ADHD, jak i analizę pozytywnych zasobów psychologicznych oraz ogólnego dobrostanu psychicznego uczestników. Do pomiaru nieuwagi i nadpobudliwości zastosowano skalę ASRS. Ponadto uczestnicy dokonywali samooceny 25 potencjalnych mocnych stron, obejmujących m.in. kreatywność, wysoki poziom energii oraz zdolność do hiperkoncentracji.
W dalszym etapie badania oceniano zależność między deklarowanym posiadaniem określonych talentów a faktycznym wykorzystywaniem ich w codziennym funkcjonowaniu. Dodatkowo dokonano pomiaru jakości życia, subiektywnej samooceny oraz ogólnego stanu zdrowia psychicznego badanych.
Mocne strony osób z ADHD
Osoby z ADHD oceniały swoje mocne strony istotnie wyżej niż osoby z grupy kontrolnej. Do najczęściej wskazywanych zasobów należały przede wszystkim: kreatywność i bogata wyobraźnia, zdolność do hiperkoncentracji (rozumianej jako umiejętność intensywnego skupienia uwagi na obszarach szczególnie interesujących), spontaniczność i intuicyjność, a także myślenie obrazowe oraz szeroki zakres zainteresowań. W grupie kontrolnej wyżej oceniano jedynie jedną cechę – wytrwałość.
Jednocześnie nie stwierdzono istotnych różnic między grupami w zakresie wiedzy na temat własnych mocnych stron ani stopnia ich wykorzystywania w codziennym funkcjonowaniu. Oznacza to, iż zarówno osoby z ADHD, jak i osoby bez diagnozy w podobnym stopniu rozpoznają swoje zasoby oraz deklarują ich praktyczne zastosowanie.
Niepokojące różnice ujawniły się natomiast w obszarze jakości życia i zdrowia psychicznego. Pomimo posiadania licznych zalet osoby z ADHD zgłaszały gorsze samopoczucie, niższą jakość życia oraz większe nasilenie trudności w zakresie zdrowia psychicznego, takich jak stres, objawy lękowe i depresyjne, w porównaniu z grupą kontrolną.
Praca z osobami z ADHD: ADHD jako potencjał, nie deficyt
Autorzy badania podkreślają, iż dominujące w tej chwili podejście do ADHD powinno się zmienić. Zamiast koncentrować się wyłącznie na redukowaniu deficytów i objawów problemowych, zwracają uwagę na znaczenie interwencji ukierunkowanych na znalezienie indywidualnych talentów oraz tworzenie warunków do ich wykorzystywania, zwłaszcza w środowisku pracy. Osoby z ADHD, które mogą rozwijać swoje zasoby, funkcjonują efektywniej. Deklarują również lepszą jakość życia niż osoby zmuszane do wykonywania rutynowych, niedopasowanych do swoich potrzeb zadań.
Badanie wykazało również, iż świadomość własnych mocnych stron wiąże się z lepszym funkcjonowaniem psychicznym. Regularne wykorzystywanie swoich talentów, zarówno w pracy, jak i w aktywnościach pozazawodowych, wiązało się z niższym nasileniem objawów depresyjnych. Pozytywny efekt obserwowano także w przypadku samej świadomości posiadania określonych zasobów, choćby jeżeli nie były one aktualnie wykorzystywane. Przekładało się to na wyższą jakość życia oraz większe poczucie pewności siebie, które odgrywa istotną rolę w redukcji objawów lękowych.
Co istotne, korzyści płynące z wykorzystywania mocnych stron były porównywalne niezależnie od nasilenia objawów ADHD. Podobne efekty obserwowano zarówno u osób z łagodnym, jak i z nasilonym obrazem zaburzenia.
Ograniczenia badania
Mimo istotnego wkładu w poszerzenie wiedzy na temat ADHD autorzy badania wskazują na kilka jego ograniczeń. Po pierwsze, zastosowano metodę samoopisową w postaci ankiety internetowej, co wiąże się z ryzykiem subiektywności odpowiedzi. W literaturze opisywane jest zjawisko tzw. pozytywnej iluzji, zgodnie z którym osoby z ADHD mogą zawyżać ocenę własnych kompetencji. Jest to interpretowane m.in. jako sposób radzenia sobie z codziennymi trudnościami i niepowodzeniami.
Po drugie, z badania wykluczono osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Choć pozwoliło to na bardziej precyzyjne uchwycenie specyfiki ADHD, ogranicza jednocześnie możliwość uogólniania wyników. W praktyce klinicznej ADHD i autyzm często współwystępują. Obraz funkcjonowania takich osób może różnić się więc od tego przedstawionego w badaniu.
Kolejnym ograniczeniem jest korelacyjny charakter analiz. Badanie potwierdza związek między wykorzystywaniem mocnych stron a dobrostanem psychicznym, jednak nie pozwala jednoznacznie określić kierunku tej zależności. Nie jest zatem możliwe ustalenie, czy korzystanie z własnych talentów prowadzi do poprawy jakości życia, czy też lepszy dobrostan sprzyja częstszemu ich wykorzystywaniu.
Autorzy podkreślają również potrzebę dalszych badań w tym obszarze. W przyszłości wskazane byłoby sprawdzenie, na ile wyniki oparte na samoopisie są zgodne z bardziej obiektywnymi metodami pomiaru mocnych stron psychologicznych, takimi jak oceny behawioralne lub dane pochodzące od osób trzecich.
Badanie opublikowano w czasopiśmie Psychological Medicine.
