Dla organizacji pozarządowych to może być jedna z ważniejszych zmian ostatnich lat. Nie dlatego, iż rozwiąże wszystkie problemy trzeciego sektora, bo tego oczywiście nie zrobi. Ale dlatego, iż dotyka spraw bardzo praktycznych: wkładu własnego, małych dotacji, sprawozdawczości, zadań publicznych i codziennej współpracy NGO z administracją.
Senat bez poprawek przyjął rządową nowelizację ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych. Za ustawą głosowało 64 senatorów, nikt nie był przeciw, a 28 senatorów wstrzymało się od głosu. Oznacza to, iż ustawa trafiła teraz do Prezydenta. Zasadnicza część zmian ma wejść w życie 1 września 2026 roku.
Koniec obowiązkowego wkładu finansowego w wielu projektach
Jedna z najważniejszych zmian dotyczy wkładu własnego. Dziś dla wielu małych organizacji to realna bariera. Często mają pomysł, ludzi, wolontariuszy i zaplecze, ale nie mają pieniędzy, które mogłyby wnieść jako wkład finansowy do projektu.
Nowelizacja zakłada zniesienie obowiązku zapewnienia wkładu finansowego przy realizacji zadań publicznych. Organizacje pozarządowe będą musiały zapewnić wkład osobowy albo rzeczowy. Może to być na przykład praca wolontariuszy, społeczna praca członków stowarzyszenia, udostępniony sprzęt, materiały czy inne zasoby potrzebne do wykonania zadania.
Wyjątkiem mają być projekty inwestycyjne finansowane przez samorządy. Tam wkład finansowy przez cały czas będzie mógł być wymagany.
W praktyce oznacza to większe otwarcie konkursów dla mniejszych organizacji, które nie dysponują wolnymi środkami, ale mają realny potencjał do działania. o ile organ administracji dopuści taką możliwość, NGO będzie mogło zastąpić całość lub część wkładu osobowego albo rzeczowego środkami finansowymi własnymi lub pochodzącymi z innych źródeł. Decyzja w tej sprawie ma należeć do organizacji i będzie wskazywana już w ofercie.
Małe dotacje będą większe
Duże znaczenie mają też zmiany w tzw. małych dotacjach, czyli uproszczonym trybie zlecania zadań lokalnych i regionalnych. To rozwiązanie szczególnie ważne dla mniejszych inicjatyw, które nie zawsze potrzebują dużych konkursów, wielomiesięcznych procedur i rozbudowanej dokumentacji.
Po zmianach maksymalna dotacja na jedno zadanie wzrośnie z 10 tys. zł do 20 tys. zł. Roczny limit dla jednej organizacji ma zostać podniesiony z 20 tys. zł do 40 tys. zł. Zwiększony zostanie również udział budżetu samorządu przeznaczany na takie zadania, z 20 proc. do 30 proc.
To ważne, bo dotychczasowe limity od lat coraz mniej przystawały do rzeczywistych kosztów organizowania wydarzeń, warsztatów, działań społecznych czy lokalnych projektów. Ceny usług, materiałów, transportu i wynagrodzeń rosły, a limity pozostawały takie same.
Nowelizacja przewiduje też zniesienie obowiązku realizacji zadania w ciągu maksymalnie 90 dni. Dla organizacji oznacza to większą swobodę planowania działań i możliwość realizowania projektów spokojniej, a nie w pośpiechu wymuszonym przez sztywne terminy.
Prostsze sprawozdania dla najmniejszych OPP
Zmiany obejmą również organizacje pożytku publicznego. Próg przychodów uprawniający do korzystania z uproszczonych sprawozdań z działalności ma wzrosnąć ze 100 tys. zł do 200 tys. zł rocznie.
To oznacza, iż więcej małych OPP będzie mogło korzystać z prostszych rozwiązań sprawozdawczych. Dla organizacji działających lokalnie, często opartych na społecznej pracy kilku osób, może to być realne odciążenie.
Nowelizacja przesuwa także termin publikacji informacji o wydatkowaniu przez OPP środków z 1,5 proc. PIT. Zamiast 31 grudnia ma to być 31 stycznia. Chodzi o to, aby dać więcej czasu w analizę danych i przygotowanie rzetelnych informacji, zwłaszcza iż same organizacje składają sprawozdania choćby do końca listopada, a część robi to z opóźnieniem.
NGO także w obronie cywilnej i pracy z młodzieżą
Lista zadań publicznych, które można zlecać organizacjom pozarządowym, ma zostać rozszerzona. Wśród nowych obszarów znalazła się obrona cywilna oraz praca z młodzieżą.
W przypadku obrony cywilnej chodzi o działania związane z ochroną ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich następstw. Zmiana ma umożliwić organizacjom zawieranie porozumień na realizację takich zadań.
Drugim obszarem jest praca z młodzieżą. Ten zapis ma uporządkować wątpliwości, które pojawiały się przy klasyfikowaniu działań młodzieżowych jako zadań publicznych. W praktyce może to ułatwić finansowanie projektów skierowanych do młodych ludzi, zwłaszcza tych realizowanych lokalnie.
Nowa odznaka dla społeczników
Nowelizacja wprowadza też nowe wyróżnienie: odznakę „Za Zasługi dla Społeczeństwa Obywatelskiego”. Ma być przyznawana osobom szczególnie zasłużonym dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce.
Odznakę będzie mógł nadać Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego z własnej inicjatywy albo na wniosek Rady Działalności Pożytku Publicznego lub co najmniej 10 organizacji pozarządowych. Wyróżnienie będzie mogło trafić między innymi do społeczników, członków NGO i wolontariuszy.
Szczegółowe zasady nadawania odznaki, jej wzór, dokumenty oraz sposób noszenia mają zostać określone w rozporządzeniu.
24 kwietnia Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego
Ustawa ustanawia także 24 kwietnia Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego. Data nie jest przypadkowa, bo właśnie 24 kwietnia uchwalono ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Nowe święto ma popularyzować rolę organizacji pozarządowych, wolontariatu i aktywności obywatelskiej. To symboliczna zmiana, ale dla sektora społecznego może mieć znaczenie promocyjne i edukacyjne.
Likwidacja Funduszu Wspierania OPP
Nowelizacja przewiduje również likwidację Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego. Środki tego funduszu mają zostać przesunięte na rachunek Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, którego dysponentem jest Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego.
Według założeń dotychczasowy cel likwidowanego funduszu, czyli wzmacnianie potencjału organizacji pożytku publicznego i wyrównywanie ich szans, przez cały czas będzie mógł być realizowany, ale już poprzez działania finansowane z Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
Co to oznacza dla organizacji?
Najkrócej mówiąc: mniej formalnych barier i więcej elastyczności. Organizacje mają łatwiej sięgać po małe dotacje, nie będą tak często blokowane przez brak wkładu finansowego, a najmniejsze OPP zyskają prostszą sprawozdawczość.
Nie są to zmiany, które zdejmą z NGO całą biurokrację. Organizacje przez cały czas będą musiały składać oferty, rozliczać środki, prowadzić dokumentację i pilnować terminów. Ale proponowane przepisy idą w stronę większego zaufania do sektora społecznego i lepszego dopasowania prawa do realiów lokalnego działania.
Teraz ustawa czeka na decyzję Prezydenta. o ile zostanie podpisana i ogłoszona, główne zmiany mają zacząć obowiązywać od 1 września 2026 roku.
