Charakterystyka metylocelulozy
Metyloceluloza jest metylowym eterem celulozy. W recepturze może być wykorzystywana jako substancja pomocnicza. Substancja ta jest nietoksyczna, biozgodna oraz dobrze tolerowana przez organizm. Dzięki swoim unikalnym adekwatnościom może być wykorzystana jako:
- środek zagęszczający i stabilizujący – poprawia konsystencję preparatów płynnych i półstałych,
- substancja żelująca – umożliwia tworzenie kontrolowanych struktur żelowych,
- nośnik substancji czynnych (API) – wspomaga równomierne rozmieszczenie API,
- środek zwiększający lepkość – wykorzystywane w okulistyce i lekach doustnych.
W zależności od potrzeb wykorzystuje się następujące zakresy stężeń metylocelulozy:
- środek przeczyszczający: 5-30%,
- kremy, żele, maści: 1-5%,
- środek emulgujący: 1-5%,
- preparaty okulistyczne: 0,25%-1%,
- zawiesiny: 1-2%.
Sporządzanie roztworów wodnych metylocelulozy
Aby otrzymać roztwór metylocelulozy, należy wsypać proszek do około 1/3 przepisanej ilości wody o temperaturze około 90°C i dokładnie wymieszać, zapewniając jego równomierne zwilżenie. Następnie dodaje się pozostałą część wody – schłodzoną lub w postaci lodu – i ponownie miesza. Przygotowany roztwór pozostawia się w temperaturze poniżej 10°C do wyklarowania.
Zastosowanie w nowoczesnej recepturze
Metyloceluloza ma szerokie spektrum zastosowań klinicznych.
Opieka paliatywna
Metyloceluloza może być użyta do stworzenia podłoża żelowego, które świetnie się sprawdza w leczeniu ran i chorób błony śluzowej. Preparaty z tą substancją pomocniczą są wygodne w aplikacji, mogą wchłaniać wysięk. Gotową bazę żelową można sterylizować, co umożliwia stworzenie jałowego leku na rany.
Przykład recepty na lek robiony, który może być wykorzystany do leczenia ran nowotworowych:
Rp.
Metronidazoli 0,75
Methylcellulosi 3,0
Aquae ad 100,0
M.f. gelatum
D.S. 2 x dziennie 3 g żelu
Dermatologia
Preparaty żelowe na bazie metylocelulozy wyróżniają się lekką, beztłuszczową formułą, nie pozostawiają na skórze tłustej warstwy i łatwo ulegają zmyciu wodą. Są szczególnie przydatne w leczeniu oparzeń, zmian sączących się oraz w pielęgnacji skóry tłustej i skłonnej do trądziku. Dzięki wysokiej zawartości wody po aplikacji zapewniają przyjemne uczucie chłodzenia. Dodatek glicerolu przeciwdziała nadmiernemu wysychaniu preparatu zarówno podczas przechowywania, jak i po jego nałożeniu na skórę.
Przykład recepty na żel z klindamycyną na trądzik:
Rp.
Clindamycini hydrochlor. 2,0
Glicerini 5,0
Methylcellulosi 3,0
Aquae pur. ad 100,0
M.f. gelatum
D.S. 2x dziennie na skórę twarzy
Ginekologia
Hydrożel na bazie metylocelulozy dzięki swoim adekwatnościom mukoadhezyjnym wydłuża czas kontaktu leku z błoną śluzową oraz zwiększa jego biodostępność. Podłoże takie jest komfortowe w aplikacji, nie powoduje uczucia lepkości, cechuje się dobrą tolerancją i bioobojętnością. Sprawdza się jako podłoże dla substancji czynnych o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwświądowym, przeciwzapalnym, a także nawilżającym.
Przykład recepty na żel z klotrymazolem:
Rp.
Clotrimazoli pulv. 1,0
Benzocaini 2,0
Methylcellulosi 4,0
Aquae pur. ad 100,0
M.f. gelatum
D.S. smarować 2x dziennie
Zobacz także: Leki recepturowe w ginekologii
Proktologia
Żele recepturowe z metylocelulozą dają uczucie chłodzenia, co przynosi dodatkową ulgę w przypadku dolegliwości proktologicznych. Dzięki dużej lepkości takich leków koją podrażnienia i zmniejszają tarcie mechaniczne. Dobre przyleganie wydłuża czas działania substancji czynnych.
Przykład recepty na lek przeciwzapalny i przeciwświądowy:
Rp.
Hydrocortisoni 0,5
Procaini 1,0
Methylcellulosi 4,0
Aquae pur. ad 100,0
M.f. gelatum
D.S. 2x dziennie
Stomatologia/laryngologia
Żel metylocelulozowy może zastępować preparaty płynne, które łatwo spływają z powierzchni błony śluzowej, ponieważ zapewnia lepsze przyleganie i dłuższy kontakt leku z miejscem aplikacji. Dodatkowo jest dobrze tolerowany – nie działa drażniąco i nie wywołuje uczucia szczypania po użyciu.
Przykład recepty do zastosowania w leczeniu bolesnych kandydoz jamy ustnej:
Rp.
Nystatini 3 mln j.m.
Lidocaini hydrochlor. 1,0
Glicerini 5,0
Methylcellulosi 1,0
Aquae ad 30,0
M.f. susp.
D.S. 4x dziennie na zmiany w jamie ustnej
Przykład recepty na obkurczające krople do nosa o zwiększonej lepkości:
Rp.
Ephedrini hydrochlor. 0,2
Methylcellulosi 0,25
0,9% Sol. NaCl ad 20,0
M.f. guttae
D.S. 2x dziennie 2 krople
Sprawdź też: Leki recepturowe stosowane w schorzeniach laryngologicznych
Okulistyka
Metyloceluloza znajduje zastosowanie jako środek zwiększający lepkość w preparatach okulistycznych, najczęściej w stężeniach do 1%. Dzięki swoim adekwatnościom umożliwia wydłużenie czasu utrzymywania się leku na powierzchni oka, ogranicza jego wypłukiwanie przez łzy oraz poprawia bioadhezję. Dodatkowo zwiększona lepkość kropli wpływa na stabilność zawiesiny, zmniejszając ryzyko sedymentacji substancji czynnej.
Przykład recepty na sztuczne łzy:
Rp.
Methylcellulosi 0,05
Natrii chloridi 0,9
Aquae pro usu ophthalmico ad 10,0
M.f. gtt. ophth.
D.S. 1-2 krople do oka 3x dziennie
Pediatria i geriatria
Zastosowanie metylocelulozy zwiększa lepkość zawiesin i roztworów, dzięki czemu może ona stanowić zamiennik dla syropu prostego. Dodatkowo tworzy ona bazę bezsmakową i maskuje smak leku. Zawiesina sporządzona z użyciem tej substancji pomocniczej jest stabilniejsza, wolniej następuje proces sedymentacji.
Przykład recepty na zawiesinę z omeprazolem:
Rp.
Omeprazoli 0,4
Natrii hydrogenocarbonici 8,0
Methylcellulosi 1,5
Aquae ad 100,0
M.f. susp.
D.S. 2x dziennie 5ml
Podsumowanie
Metyloceluloza odgrywa istotną rolę w nowoczesnej technologii postaci leku. Jej uniwersalność, wysoki profil bezpieczeństwa oraz różnorodność funkcji technologicznych sprawiają, iż znajduje szerokie zastosowanie w wielu postaciach farmaceutycznych. Wraz z rosnącymi wymaganiami rynku i postępem technologicznym jej znaczenie będzie się przez cały czas zwiększać, umacniając jej pozycję jako jednego z istotnych składników przyszłych rozwiązań recepturowych.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Materiały prezentacyjne dotyczące metylocelulozy (Galfarm)
- Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
- Marques-Marinho, F. D., & Vianna-Soares, C. D. (2013). Cellulose and its derivatives use in the pharmaceutical compounding practice. In Cellulose – Medical, pharmaceutical and electronic applications (s. 1–22). IntechOpen. Dostęp online: https://doi.org/10.5772/56637
