Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zwróciło się do wojewodów, aby podczas kontroli domów pomocy społecznej sprawdzano, czy wobec mieszkańców stosowane są tzw. łóżka-klatki. Rzecznik Praw Obywatelskich ostrzega, iż używanie takich konstrukcji stwarza wysokie ryzyko nieludzkiego i poniżającego traktowania.
Problem został ujawniony podczas wizytacji placówek opiekuńczych prowadzonych przez Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur, działający w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Jego przedstawiciele stwierdzili, iż w niektórych domach pomocy społecznej wykorzystywano łóżka otoczone ze wszystkich stron wysokimi metalowymi prętami.
Kontrolujący spotykali również konstrukcje wykonane z drewna, wyposażone w drzwiczki zamykane na zasuwkę. Łóżka były otwarte od góry, jednak ich budowa powodowała, iż przebywająca w nich osoba nie mogła samodzielnie ich opuścić.
W ocenie RPO już sama konstrukcja takich łóżek może sprawiać, iż umieszczanie w nich mieszkańców placówek jest formą nieludzkiego lub poniżającego traktowania.
Ryzyko izolowania i dyscyplinowania mieszkańców
Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur zwraca uwagę, iż łóżka-klatki mogą być wykorzystywane niezgodnie z przeznaczeniem. Istnieje ryzyko, iż staną się narzędziem zastraszania, represji, nieformalnego dyscyplinowania albo izolowania mieszkańców.
Takie rozwiązania mogą być również stosowane jako zastępstwo dla odpowiedniego nadzoru personelu, na przykład w sytuacji braków kadrowych lub konieczności opieki nad osobą wymagającą stałej obserwacji.
Dodatkowym problemem jest brak dokumentowania czasu, jaki mieszkaniec spędza w zamkniętym łóżku. Zdaniem RPO zwiększa to ryzyko arbitralnych decyzji oraz nadużyć ze strony personelu.
Konstrukcje mogą także stanowić zagrożenie w sytuacjach wymagających szybkiej ewakuacji, między innymi podczas pożaru. Wydostanie mieszkańca z zamkniętego łóżka może bowiem wymagać dodatkowego czasu i pomocy innych osób.
Organizacje międzynarodowe przeciwko łóżkom-klatkom
RPO powołuje się również na stanowiska międzynarodowych instytucji zajmujących się ochroną praw człowieka.
Komitet Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych uznaje stosowanie łóżek z metalowymi prętami wobec pacjentów placówek psychiatrycznych i opiekuńczych za nieludzkie oraz poniżające traktowanie. Zaleca też podejmowanie zdecydowanych działań prowadzących do wyeliminowania takich praktyk.
Podobne stanowisko prezentuje Europejski Komitet do Spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu. Według jego standardów korzystanie z łóżek z siatki lub klatek powinno być zakazane w każdych okolicznościach.
Specjalny Sprawozdawca ONZ do spraw tortur wskazuje natomiast, iż stosowanie łóżek klatkowych lub siatkowych nie służy żadnemu uzasadnionemu celowi, którego nie można byłoby osiągnąć dzięki innych, standardowych środków.
Kilka lat temu z używania takich konstrukcji zrezygnowały Czechy. Było to między innymi wynikiem zaleceń międzynarodowych instytucji oraz czeskiego mechanizmu prewencji tortur.
RPO apeluje o wyeliminowanie niebezpiecznej praktyki
Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Wojciech Brzozowski zwrócił się do wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej Katarzyny Nowakowskiej o przeanalizowanie problemu oraz podjęcie skutecznych działań zmierzających do wyeliminowania łóżek-klatek z domów pomocy społecznej i placówek całodobowej opieki.
Zdaniem RPO konieczne jest nie tylko reagowanie na pojedyncze przypadki, ale również wprowadzenie odpowiednich regulacji prawnych. Pozwoliłoby to określić jednolite standardy dotyczące sprzętu stosowanego wobec mieszkańców placówek opiekuńczych.
Brak precyzyjnych przepisów może bowiem prowadzić do sytuacji, w której podobne konstrukcje są uznawane przez część placówek za dopuszczalne zabezpieczenie, mimo iż ich używanie wiąże się z poważnym ryzykiem naruszenia godności i praw mieszkańców.
Ministerstwo prosi wojewodów o kontrole
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odpowiedziało na wystąpienie Rzecznika. Resort zwrócił się do wojewodów, aby kwestia ewentualnego stosowania łóżek-klatek była sprawdzana podczas kontroli domów pomocy społecznej.
Jeżeli kontrolerzy stwierdzą używanie takich konstrukcji, mają formułować odpowiednie zalecenia pokontrolne, uwzględniające stanowisko RPO. Ich celem ma być zapewnienie mieszkańcom bezpiecznych warunków pobytu i wyeliminowanie praktyk mogących prowadzić do złego traktowania.
Działania kontrolne są pierwszym krokiem, jednak Rzecznik oczekuje również zmian w prawie. W jego ocenie skuteczne zapobieganie torturom oraz nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu wymaga zarówno odpowiedniej reakcji administracyjnej, jak i przyjęcia jednoznacznych przepisów obowiązujących wszystkie placówki.
Mieszkańcy domów pomocy społecznej to często osoby starsze, chore, z niepełnosprawnościami lub wymagające całodobowej opieki. Ich stan zdrowia nie może jednak uzasadniać stosowania rozwiązań, które ograniczają wolność w sposób naruszający godność człowieka. Bezpieczeństwo podopiecznych powinno być zapewniane poprzez odpowiednią opiekę, adekwatną organizację pracy i wystarczającą liczbę pracowników, a nie przez zamykanie człowieka w łóżku przypominającym klatkę.
