1 stycznia 2026 r. na Litwie zaczął obowiązywać podatek akcyzowy od napojów słodzonych. Nowe regulacje mają ograniczyć spożycie cukru w populacji i zmniejszyć obciążenie chorobami przewlekłymi – w tym otyłością i próchnicą. To kolejny przykład wykorzystania narzędzi fiskalnych w polityce zdrowia publicznego.
Litwa dołączyła tym samym do rosnącej grupy państw, które sięgają po rozwiązania podatkowe, aby promować zdrowsze wybory żywieniowe. Nowa akcyza objęła napoje słodzone cukrem oraz napoje zawierające substancje słodzące.
– Wprowadzenie podatku od napojów słodzonych to istotny krok w ograniczaniu narastającego obciążenia chorobami przewlekłymi. Występowanie nadwagi i otyłości wśród Litwinów rośnie, a dzieci spożywają więcej cukru, niż wynoszą zalecenia. Nie możemy ignorować faktów – jeżeli chcemy zdrowszego społeczeństwa w przyszłości, musimy działać już dziś – podkreśliła minister zdrowia Litwy Marija Jakubauskienė.
Decyzja litewskiego rządu z poparciem WHO
Decyzja rządu Litwy spotkała się z poparciem Światowej Organizacji Zdrowia. – Napoje słodzone nie mają wartości odżywczej, a jednocześnie znacząco zwiększają podaż cukru w diecie, sprzyjając przyrostowi masy ciała i rozwojowi otyłości. Ich wysokie spożycie wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy, udaru mózgu, nowotworów związanych z otyłością oraz próchnicy zębów, generując przy tym ogromne koszty opieki zdrowotnej – podkreślono w komunikacie WHO.
Jak dodano, także długotrwałe stosowanie niektórych substancji słodzących może wiązać się z podwyższonym ryzykiem cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych oraz przedwczesnej śmierci. Odpowiednio zaprojektowany podatek, podnoszący ceny produktów wysokocukrowych i motywujący producentów do zmian składu, może więc odegrać istotną rolę w poprawie jakości diety całej populacji.
– Litwa podejmuje mądrą, opartą na dowodach decyzję, która może realnie zmniejszyć skalę chorób niezakaźnych. Choroby dietozależne odpowiadają za około jedną czwartą wszystkich zgonów w kraju, a ponad 1 na 10 uczniów codziennie sięga po napoje słodzone – wskazał dr Hans Henri P. Kluge, dyrektor regionalny WHO na Europę.
Skala problemu: dane epidemiologiczne i konsumpcyjne
Według danych z 2019 r. czynniki dietetyczne – w tym wysokie spożycie napojów słodzonych – odpowiadały za około 25% wszystkich zgonów na Litwie. Dla porównania, średnia dla państw Unii Europejskiej wynosiła 17%.
Niepokojące są także dane dotyczące dzieci i młodzieży: aż 11,3% tamtejszych uczniów klas 5-9 deklaruje codzienne spożywanie napojów słodzonych, co wskazuje na wczesne utrwalanie niekorzystnych nawyków żywieniowych.
Równocześnie rynek tych produktów systematycznie rośnie. W 2024 r. sprzedaż napojów bezalkoholowych – definiowanych jako napoje z dodatkiem cukru lub innych substancji słodzących oraz aromatów – wzrosła o 11%, osiągając wartość 29,3 mln euro.
Wprowadzony podatek akcyzowy ma charakter progresywny i obejmuje napoje z dodatkiem cukru lub substancji słodzących – stawki wynoszą od 7,4 do 105 euro od 100 litrów napojów (w zależności od zawartości cukru/substancji słodzących) oraz 4,3 euro za kilogram dla koncentratów w innej postaci.
Z opodatkowania wyłączono m.in. suplementy diety, żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, preparaty do żywienia niemowląt, produkty lecznicze, nektary z dodatkiem cukru oraz mleczne napoje pitne.
Strategiczny kierunek polityki zdrowotnej
Litwa od lat należy do państw aktywnie wykorzystujących politykę podatkową w ochronie zdrowia publicznego, m.in. w obszarze opodatkowania alkoholu. Rozszerzenie tych narzędzi na napoje bezalkoholowe stanowi kolejny etap strategii opartej na dowodach naukowych.
Kluczowe znaczenie ma teraz skuteczne monitorowanie wdrażania przepisów, zbieranie danych oraz egzekwowanie nowych regulacji – zwłaszcza w kontekście możliwych prób obchodzenia prawa przez przemysł.
Z perspektywy zdrowia publicznego – w tym zdrowia jamy ustnej – działania ograniczające spożycie cukru mogą przełożyć się nie tylko na redukcję otyłości i chorób metabolicznych, ale także na zmniejszenie częstości próchnicy. W tym kontekście decyzja rządu Litwy stanowi istotny sygnał, iż profilaktyka dietozależnych chorób przewlekłych zaczyna być traktowana jako priorytet systemowy.
Źródło: https://www.who.int
