Liszaj płaski jamy ustnej wymaga nie tylko adekwatnego rozpoznania, ale także długotrwałej obserwacji. Choć ryzyko rozwoju raka jest niewielkie, nie można go całkowicie wykluczyć. Przypadek 68-letniej pacjentki, u której w obrębie utrzymującej się zmiany na języku rozpoznano raka płaskonabłonkowego, wskazuje, jak ważna jest czujność onkologiczna i reagowanie na niepokojące zmiany w obrębie błony śluzowej.
Liszaj płaski jamy ustnej (ang. oral lichen planus) to przewlekła choroba zapalna o podłożu immunologicznym. Może ona przebiegać bezobjawowo lub powodować ból, pieczenie i dyskomfort podczas jedzenia. Typowym objawem są białawe, siateczkowate linie na błonie śluzowej policzków, ale obraz kliniczny bywa bardziej zróżnicowany. U części pacjentów występują również zaczerwienienia, nadżerki i owrzodzenia.
Dla lekarza dentysty istotne są przede wszystkim trudności diagnostyczne oraz możliwość rozwoju nowotworu jamy ustnej u pacjentów z tą chorobą. Światowa Organizacja Zdrowia zalicza tę chorobę do potencjalnie złośliwych zmian jamy ustnej. Nie oznacza to, iż liszaj płaski jamy ustnej nieuchronnie prowadzi do raka, ale iż wiąże się z podwyższonym ryzykiem rozwoju nowotworu i wymaga odpowiedniej diagnostyki oraz dalszej obserwacji.
Dlaczego samo rozpoznanie kliniczne może nie wystarczyć?
Zmiany typowe dla liszaja płaskiego mogą przypominać inne choroby błony śluzowej, w tym zmiany liszajopodobne związane z lekami lub materiałami stomatologicznymi. Różnicowanie ma istotne znaczenie, ponieważ poszczególne jednostki chorobowe mogą mieć odmienny przebieg i rokowanie.
W diagnostyce istotną rolę odgrywa badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas biopsji. Pozwala ono ocenić budowę nabłonka, obecność dysplazji, czyli nieprawidłowości w budowie i dojrzewaniu komórek oraz w organizacji tkanki, a także charakter nacieku zapalnego. Rozpoznanie powinno uwzględniać zarówno obraz kliniczny, jak i wynik badania mikroskopowego.
Szczególnej uwagi wymagają zmiany o nietypowym wyglądzie, utrzymujące się mimo podjętego leczenia, a także postacie nadżerkowe i zmiany zlokalizowane na języku. W takich przypadkach samo badanie kliniczne może nie wystarczyć do ustalenia rozpoznania.
Rozróżnienie klasycznego liszaja płaskiego od zmian liszajopodobnych nie zawsze jest proste. W razie wątpliwości konieczna może być ponowna ocena kliniczna, biopsja z badaniem histopatologicznym lub konsultacja specjalistyczna.
Jak duże jest ryzyko rozwoju raka?
Ryzyko transformacji nowotworowej liszaja płaskiego jamy ustnej wciąż pozostaje przedmiotem badań. W metaanalizie opublikowanej w 2024 r. przeanalizowano 101 badań obejmujących łącznie 38 083 pacjentów. Łączny oszacowany odsetek transformacji nowotworowej wyniósł 1,43% w grupie pacjentów z liszajem płaskim jamy ustnej. W podgrupie pacjentów z liszajem płaskim i współistniejącą dysplazją nabłonka wyniósł 5,13%.
Wyniki te wymagają ostrożnej interpretacji. Badania różniły się kryteriami rozpoznania, długością obserwacji i jakością dokumentacji. Część rozbieżności może wynikać z trudności w odróżnieniu klasycznego liszaja płaskiego od zmian liszajopodobnych z dysplazją. Podane odsetki są wynikami zbiorczej analizy badań, a nie indywidualną prognozą dla konkretnego pacjenta.
Wśród czynników związanych z większym ryzykiem wymienia się palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, obecność dysplazji nabłonka oraz zanikowy lub nadżerkowy charakter zmian. W metaanalizie z większym ryzykiem wiązała się również lokalizacja zmian na języku. Nie oznacza to, iż każda zmiana w tym miejscu jest nowotworowa, ale uzasadnia szczególnie uważną ocenę kliniczną.
Regularne kontrole pomagają wychwycić niepokojące zmiany
Liszaj płaski jamy ustnej ma przewlekły, często nawrotowy przebieg. Ustąpienie dolegliwości po leczeniu nie oznacza automatycznie, iż można zrezygnować z dalszej obserwacji. Częstość kontroli należy dostosować do obrazu klinicznego, wyniku badania histopatologicznego oraz indywidualnych czynników ryzyka.
Podczas kolejnych wizyt warto dokumentować wygląd zmian. Pomocne mogą być fotografie umożliwiające porównanie ich wyglądu w czasie. Ponownej oceny, a niekiedy także biopsji, wymagają przede wszystkim zmiany, które powiększają się, zmieniają kolor lub konsystencję, stają się twarde, zaczynają boleć albo nie reagują na adekwatne leczenie.
Pacjent powinien wiedzieć, iż kontrole są potrzebne również wtedy, gdy zmiany nie powodują dolegliwości. Dzięki temu łatwiej zauważyć zmianę ich charakteru i odpowiednio wcześnie skierować pacjenta na dalszą diagnostykę. Nie istnieje przy tym jeden harmonogram kontroli odpowiedni dla wszystkich osób z liszajem płaskim jamy ustnej. Decyzję o częstości wizyt podejmuje się indywidualnie, uwzględniając przebieg choroby i ewentualne niepokojące objawy.
Zmiana na języku okazała się rakiem płaskonabłonkowym
Znaczenie długotrwałej obserwacji pokazuje przypadek opisany w serwisie Oral Health Group. Pacjentka, lat 68, przez ponad 40 lat paliła papierosy. Zmiana na lewej bocznej powierzchni języka utrzymywała się u niej od około 6 miesięcy i początkowo nie powodowała dolegliwości bólowych.
Dentysta obserwował zmianę podczas kolejnych wizyt. Pacjentkę skierowano do ośrodka onkologii stomatologicznej, gdy zmieniły się jej wygląd, rozmiar i konsystencja, pojawiło się także stwardnienie. Objawy te wymagały pogłębienia diagnostyki.
Biopsję wykonano 27 maja 2026 r. Badanie histopatologiczne potwierdziło raka płaskonabłonkowego. Na podstawie oceny klinicznej nowotwór wstępnie sklasyfikowano jako cT1N0M0, co odpowiada I stadium zaawansowania klinicznego. Zaplanowano dalsze badania obrazowe i leczenie chirurgiczne.
Przypadek ten nie dowodzi, iż liszaj płaski przekształcił się w raka. Pokazuje natomiast, iż utrzymująca się zmiana na błonie śluzowej wymaga ponownej oceny, zwłaszcza gdy zmienia swój charakter. Skierowanie pacjentki na dalszą diagnostykę umożliwiło pogłębienie oceny zmiany i potwierdzenie rozpoznania raka.
Dentysta odgrywa istotną rolę we wczesnym wykrywaniu raka jamy ustnej
Przypadek opisany w Oral Health Group przypomina, iż badanie błony śluzowej powinno być stałym elementem wizyty stomatologicznej. Rozpoznanie przewlekłej choroby zapalnej nie kończy obserwacji pacjenta. Istotne są dokumentowanie wyglądu zmian, regularne kontrole oraz szybka reakcja na ich powiększanie się, zmianę konsystencji lub pojawienie się stwardnienia.
W przypadku liszaja płaskiego jamy ustnej podstawowe znaczenie mają prawidłowe rozpoznanie, badanie histopatologiczne w uzasadnionych klinicznie sytuacjach i długoterminowa obserwacja. Ryzyko rozwoju raka jest niewielkie, ale realne. Dlatego nowe lub zmieniające się zmiany na błonie śluzowej wymagają oceny, a utrzymujące się owrzodzenie, stwardnienie czy brak odpowiedzi na podjęte leczenie powinny skłonić do rozważenia biopsji lub pilnego skierowania pacjenta do specjalisty.
Źródła: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
https://www.oralhealthgroup.com/
