Dostępność cenowa wyrobów medycznych oraz leków na receptę stanowi najważniejszy wymiar bezpieczeństwa zdrowotnego obywateli. Dylematy pacjentów stojących przy okienku aptecznym – zmuszonych niejednokrotnie do wyboru między zakupem leku a zaspokojeniem innych podstawowych potrzeb – stanowią istotny problem społeczny. Jednen z obywateli postanowił wyść w tej sprawie z inicjatywą i skierował petycję do resortu zdrowia. Zaprezentowano w niej propozycje rozwiązań mających złagodzić ciężar finansowy ponoszony przez pacjentów. Odpowiedź udzielona przez Ministerstwo Zdrowia rzuca jednak światło na prawne i rynkowe granice, w jakich funkcjonuje polski system ochrony zdrowia.
Leki „na raty” albo „na zeszyt”
Petycja złożona 8 sierpnia 2026 roku dotyczyła trudności finansowych pacjentów, zwłaszcza zmagających się z chorobami przewlekłymi. Jej autor zaproponował trzy rozwiązania mające zapobiegać rezygnacji z wykupywania wyrobów medycznych i leków:
- System ratalny w aptekach („leki na raty”): Rozłożenie płatności za wyroby medyczne wydawane na receptę/zlecenie na raty w sytuacji, gdy pacjent nie dysponuje pełną kwotą w momencie realizacji recepty.
- Odroczona płatność („leki na 30 dni” / „na zeszyt”): Odroczenie zapłaty do momentu otrzymania emerytury, renty lub wypłaty wynagrodzenia.
- Apteczne fundusze pomocowe: Tworzenie przez apteki funduszy zasilanych składkami, umożliwiających nieodpłatne przekazanie leku potrzebującemu pacjentowi.
Propozycje te odwoływały się do sąsiedzkich modeli wsparcia, trudnych do pogodzenia z regulacjami rynku farmaceutycznego.
Stanowisko Ministerstwa Zdrowia: wolny rynek i limity finansowania
Dokładnie 31 sierpnia 2026 r. Ministerstwo Zdrowia udzieliło odpowiedzi na tę petycję, skupiając się na przedstawieniu obowiązujących ram prawnych i gwarancji dla pacjentów. Głównym aktem regulującym zaopatrzenie w wyroby medyczne na zlecenie jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 maja 2017 r. Określa ono katalog wyrobów, limity finansowania ze środków publicznych, udział własny pacjenta oraz kryteria przyznawania zlecenia.
– W tym miejscu należy zaznaczyć, iż ceny wyrobów na zlecenie podlegają regułom wolnego rynku i polityki marketingowej podmiotów gospodarczych, w związku z tym mogą się znacznie różnić między sklepami z wyrobami medycznymi lub aptekami. Ani Minister Zdrowia, ani Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) nie negocjuje cen wyrobów medycznych na zlecenie, ani nie ma narzędzi prawnych, aby wpływać na ich wysokość – wskazał resort.
Ministerstwo zwróciło też uwagę na zarządzenie Prezesa NFZ nr 26/2022/DSOZ z dnia 4 marca 2022 r. Świadczeniodawca realizujący umowę z NFZ ma ściśle określony obowiązek: „zgłoszenia co najmniej jednego wyrobu medycznego w cenie nie wyższej niż limit finansowania ze środków publicznych określony w rozporządzeniu, z wyłączeniem wyrobów wykonywanych na zamówienie.”
Oznacza to, iż pacjent w każdej zakontraktowanej aptece powinien znaleźć wyrób dostępny bez opłaty przekraczającej limit refundacyjny.
Uprawnienia szczególne i dedykowane grupy pacjentów
W piśmie resortu omówiono też instytucję uprawnień szczególnych wynikających z art. 47 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Przepisy te przyznają preferencje wybranym grupom obywateli. Prawo do bezpłatnych wyrobów medycznych do limitu finansowania przysługuje m.in. inwalidom wojennym i wojskowym, osobom represjonowanym, cywilnym niewidomym ofiarom działań wojennych oraz weteranom poszkodowanym ze stwierdzonym uszczerbkiem na zdrowiu co najmniej 30%.
Druga grupa posiada prawo do wyrobów medycznych do limitu finansowania według wskazań medycznych, bez uwzględnienia okresów użytkowania.
– Prawo do wyrobów medycznych do wysokości limitu finansowania, według wskazań medycznych, bez uwzględnienia okresów użytkowania, przysługuje: osobom posiadającym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, osobom posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki… osobom do 18 roku życia, u których stwierdzono ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu… – wskazuje resort.
Dzięki temu osoby niepełnosprawne oraz dzieci z ciężkimi schorzeniami mogą ubiegać się o wyroby medyczne tak często, jak wymaga tego ich stan zdrowia.
System refundacji leków i wsparcie socjalne
W obszarze produktów leczniczych podstawą odpłatności jest wykaz refundowanych leków. Samo umieszczenie leku na liście nie oznacza braku opłat dla wszystkich pacjenta.
– Należy podkreślić, iż umieszczenie produktu w ww. wykazie nie zawsze oznacza, iż jest on bezpłatny dla wszystkich pacjenta. Odpłatność zależy m.in. od rozpoznanego schorzenia, wskazań objętych refundacją oraz posiadania ewentualnego uprawnienia dodatkowego – wskazał resort.
W ramach uprawnień dodatkowych wybrane grupy korzystają ze specjalnych kodów refundacyjnych:
- Kod „DZ” – bezpłatne leki dla dzieci i młodzieży do 18. roku życia.
- Kod „S” – bezpłatne leki dla osób po ukończeniu 65. roku życia.
- Kod „C” – bezpłatny dostęp do leków dla kobiet w ciąży.
- Inne grupy – honorowi dawcy krwi oraz pracownicy narażeni na działanie azbestu.
Odnosząc się do wsparcia materialnego, Ministerstwo Zdrowia przypomniało o roli instytucji pomocy społecznej.
– Ponadto, istnieje możliwość ubiegania się o finansowanie w części lub całości, zaopatrzenia w środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym na podstawie odrębnych przepisów. Informacji w ww. zakresie udzielić mogą adekwatne dla miejsca zamieszkania Ośrodki Pomocy Społecznej lub Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie – czytamy w odpowiedzi resortu.
Dodatkowo pacjenci z ciężkimi chorobami mają dostęp do bezpłatnych terapii w ramach programów lekowych oraz chemioterapii.
