Leki na zaparcia dostępne bez recepty dzielą się na cztery grupy: osmotyczne (makrogol, laktuloza), pobudzające perystaltykę (bisakodyl, senes), zwiększające objętość stolca (babka, błonnik) oraz doodbytnicze (czopki, wlewki). Według europejskich i amerykańskich wytycznych omówionych w publikacji z 2021 roku makrogol zalicza się do leków pierwszego wyboru, a laktuloza jest oceniana jako mniej skuteczna. O wyborze preparatu decyduje to, jak gwałtownie ma zadziałać, jak długo trwa problem i kto będzie go stosował. Zaparcie z krwią w stolcu, silnym bólem brzucha albo utratą masy ciała wymaga konsultacji lekarskiej, a nie samodzielnego leczenia.
Kiedy mówimy o zaparciu i co je wywołuje?
Zaparcie czynnościowe rozpoznaje się, gdy wypróżnienia są rzadkie albo utrudnione. Według kryteriów rzymskich IV chodzi o mniej niż trzy samoistne wypróżnienia tygodniowo oraz co najmniej dwa z następujących objawów: wysiłek przy oddawaniu stolca, twarde lub grudkowate stolce, uczucie niepełnego wypróżnienia, uczucie blokady w odbycie i konieczność manualnego ułatwiania wypróżnienia. Objawy dotyczą co najmniej jednej czwartej wypróżnień i realizowane są od minimum trzech miesięcy.
Jeden gorszy tydzień po zmianie diety albo po podróży nie spełnia tej definicji, a mimo to właśnie wtedy wiele osób zagląda do apteki. Takie krótkie epizody zwykle reagują na doraźne leczenie. Zaparcie przewlekłe wymaga innego podejścia i rozmowy z lekarzem.
Do najczęstszych przyczyn należą mała ilość błonnika i płynów w diecie, mała aktywność fizyczna oraz wiek. Zaparcia mogą też wywoływać leki:
- opioidowe leki przeciwbólowe
- preparaty żelaza
- leki o działaniu antycholinergicznym
- preparaty wapnia i glinu
- werapamil
- niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwhistaminowe pierwszej generacji
Sprzyjają im również choroby, między innymi niedoczynność tarczycy, cukrzyca z neuropatią i choroba Parkinsona. jeżeli problem pojawił się po rozpoczęciu nowego leku, zapytaj farmaceutę, czy ten lek może być przyczyną. Nie odstawiaj go na własną rękę.
Jakie są rodzaje leków na zaparcia bez recepty?
Preparaty na zaparcia dostępne bez recepty dzielą się na cztery grupy według sposobu działania: osmotyczne, pobudzające, zwiększające objętość stolca i doodbytnicze. Różnią się szybkością działania, bezpieczeństwem przy dłuższym stosowaniu oraz działaniami niepożądanymi.
| Grupa | Przykładowe substancje | Orientacyjny czas działania | Najważniejsze uwagi |
| Osmotyczne | makrogol, laktuloza | 24-48 godzin | Można je stosować dłużej niż inne grupy. Laktuloza częściej powoduje gazy i wzdęcia. |
| Pobudzające | bisakodyl, pikosiarczan sodu, senes | 6-12 godzin | Stosowane doraźnie. Częste są skurcze brzucha. |
| Zwiększające objętość stolca | babka płesznik, błonnik, otręby | kilka dni | Wymagają dużej ilości płynów i stopniowego zwiększania dawki. |
| Doodbytnicze | glicerol (czopki), wlewki | kilkanaście do kilkudziesięciu minut | Działają miejscowo, do użycia doraźnego. |
Czas działania zależy od preparatu, dawki i organizmu. Dokładne informacje podaje ulotka konkretnego produktu.
Leki osmotyczne: makrogol i laktuloza
Preparaty osmotyczne zatrzymują wodę w świetle jelita, przez co stolec staje się bardziej miękki i objętościowy. Laktuloza jest dwucukrem, który dodatkowo działa prebiotycznie, czyli stanowi pożywkę dla bakterii jelitowych. O roli probiotyków w pracy jelit piszemy we wpisie Zdrowe jelita. Makrogol (glikol polietylenowy) nie ulega fermentacji w jelicie, więc rzadziej wywołuje wzdęcia.
Wytyczne europejskie, niemieckie, francuskie, włoskie i amerykańskie klasyfikują makrogol jako lek pierwszego wyboru ze względu na skuteczność i dobrą tolerancję. Laktulozę oceniono tam jako mniej skuteczną, choć przez cały czas jest powszechnie stosowana. Do wyboru są zarówno preparaty z makrogolem w saszetkach, jak i syrop z laktulozą.
Leki pobudzające: bisakodyl, pikosiarczan sodu, senes
Substancje pobudzające drażnią zakończenia nerwowe jelita grubego i przyspieszają jego perystaltykę. Po tabletce doustnej efekt pojawia się zwykle po 6-12 godzinach, dlatego przyjmuje się ją najczęściej wieczorem. Bisakodyl w tabletkach dojelitowych należy połykać w całości, bez rozgryzania, i nie popijać mlekiem ani nie łączyć z lekami zobojętniającymi, bo osłonka mogłaby rozpuścić się za wcześnie.
Podobnie działają roślinne preparaty z senesem, kruszyną lub aloesem, na przykład herbatka ziołowa z liściem senesu. Takie leki stosuje się doraźnie. Dłuższe przyjmowanie może zaburzać gospodarkę wodno-elektrolitową, a skurcze brzucha należą do częstych działań niepożądanych. Nie używa się ich przy niedrożności jelit, bólach brzucha o nieznanej przyczynie ani chorobach zapalnych jelit. Dopuszczalny czas kuracji bez konsultacji określa ulotka, zwykle jest to od kilku dni do dwóch tygodni.
Preparaty zwiększające objętość stolca
Babka płesznik, błonnik rozpuszczalny i otręby wiążą wodę oraz zwiększają masę stolca, co pobudza jelito do pracy. Efekt widać po kilku dniach, więc to nie jest rozwiązanie na ostre zaparcie. Konieczne jest picie dużej ilości płynów, bo przy zbyt małym nawodnieniu błonnik może problem nasilić. Dawkę zwiększa się stopniowo, żeby ograniczyć wzdęcia. Dostępne są między innymi błonnik z babki jajowatej oraz błonnik w proszku do rozpuszczania.
Czopki i wlewki doodbytnicze
Czopki na zaparcia zawierające glicerol działają miejscowo: zmiękczają zalegający stolec i drażnią odbytnicę, co wywołuje odruch wypróżnienia. Efekt pojawia się po kilkunastu do kilkudziesięciu minutach. Sprawdzają się wtedy, gdy stolec zalega nisko albo gdy wypróżnienie jest potrzebne szybko. Dostępne są czopki glicerolowe dla dorosłych oraz wlewki doodbytnicze. Oba rozwiązania łagodzą pojedynczy epizod, ale nie usuwają przyczyny, dlatego nie nadają się do długotrwałego leczenia.
Który lek na zaparcia działa najszybciej?
Najszybszy lek na zaparcia to preparat doodbytniczy, czyli czopek glicerolowy lub wlewka, który działa w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Doustne leki pobudzające potrzebują zwykle 6-12 godzin, a osmotyczne 24-48 godzin.
Szybkość nie jest jednak jedynym kryterium. Czopek, który działa po kilkunastu minutach, nie rozwiąże zaparcia trwającego od tygodni, a lek pobudzający stosowany zbyt długo może zaszkodzić. W omówionych wytycznych makrogol pozostaje lekiem pierwszego wyboru, środki pobudzające są zalecane obok niego jako jedna z pierwszych opcji, a laktuloza zajmuje w zestawieniach niższe miejsce.
Jak wybrać lek na zaparcia?
Wybór zależy od czasu trwania zaparcia, wieku, przyjmowanych leków i tego, jak gwałtownie preparat ma zadziałać. Nie istnieje jeden lek najlepszy dla wszystkich, a poniższe pytania pomagają zawęzić wybór.
- Ustal, jak długo trwa problem. Kilka dni po zmianie diety lub po podróży to inna sytuacja niż kilka tygodni.
- Sprawdź, jakie leki przyjmujesz. Opioidy, żelazo czy leki antycholinergiczne mogą być przyczyną, a wtedy samo przeczyszczanie nie wystarczy.
- Zdecyduj, czy potrzebujesz efektu doraźnego, czy kuracji trwającej kilka tygodni. W pierwszym przypadku rozważa się czopki albo lek pobudzający, w drugim preparat osmotyczny lub błonnik.
- Uwzględnij wiek, ciążę i choroby przewlekłe, bo od nich zależą dopuszczalne preparaty.
- Poproś farmaceutę o sprawdzenie interakcji i przeciwwskazań, zanim wybierzesz konkretny produkt.
Jak postępować z zaparciami u osób starszych?
U osób starszych zaparcia występują częściej, a dobór leku wymaga większej ostrożności, ponieważ rośnie liczba chorób współistniejących i przyjmowanych leków. W omawianych zaleceniach u seniorów preferuje się makrogol. Warto też przejrzeć z lekarzem listę stosowanych leków, bo preparaty o działaniu antycholinergicznym nasilają zaparcia.
Domowe sposoby na zaparcia u osób starszych opierają się na kilku prostych zasadach:
- regularne picie płynów w ciągu dnia, o ile lekarz nie ograniczył ich z powodu choroby serca lub nerek
- stopniowe zwiększanie ilości błonnika w posiłkach
- codzienny spacer albo inna łagodna aktywność
- stała pora próby wypróżnienia, najlepiej po posiłku
Zaparcie, które pojawia się po raz pierwszy po 50. roku życia, zwłaszcza razem ze zmianą rytmu wypróżnień, wymaga konsultacji lekarskiej i nie powinno być leczone wyłącznie preparatami z apteki.
Czy leki na zaparcia można stosować u dzieci i w ciąży?
Tak, ale rodzaj preparatu i dawkę ustala lekarz lub farmaceuta, ponieważ wiele leków ma ograniczenia wiekowe i ciążowe. W ciąży makrogol i laktuloza opisywane są jako opcje o dobrym profilu bezpieczeństwa, a w pierwszej kolejności zaleca się zwiększenie ilości błonnika i płynów. Leki pobudzające i preparaty roślinne stosuj w ciąży wyłącznie po konsultacji.
Dla dzieci przeznaczone są osobne preparaty makrogolowe, dostępne od 6. miesiąca życia, na przykład Dicopeg Junior. Przyczynę zaparcia i dawkę u niemowlęcia lub małego dziecka warto omówić z pediatrą. O innych dolegliwościach trawiennych u dzieci piszemy we wpisie Jelitówka u dziecka – przyczyny, objawy i leczenie.
Co poza lekami pomaga na zaparcia?
Zmiana nawyków jest podstawą leczenia i przy łagodnych zaparciach często wystarcza bez leków. Największe znaczenie mają błonnik, płyny, ruch i regularność.
- Błonnik: około 25 g dziennie, z warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych, wprowadzany stopniowo.
- Płyny: co najmniej 1,5-2 litry dziennie, jeżeli lekarz nie zalecił inaczej.
- Ruch: choćby 20-30 minut marszu dziennie pobudza perystaltykę jelit.
- Rytm: próba wypróżnienia po posiłku, bez pośpiechu i bez długiego parcia.
O nawodnieniu piszemy we wpisie Woda z kranu czy z butelki – jaką powinniśmy pić?, a o układaniu jadłospisu przy podwyższonym cholesterolu we wpisie Cholesterol LDL i HDL – normy, badania i jak obniżyć poziom.
Kiedy zaparcie wymaga wizyty u lekarza?
Do lekarza zgłoś się, gdy zaparciu towarzyszy którykolwiek z objawów alarmowych. Mogą one wskazywać na chorobę, której nie wyleczy żaden preparat z apteki.
- krew w stolcu lub czarne stolce
- niezamierzona utrata masy ciała
- niedokrwistość z niedoboru żelaza
- silny ból brzucha, wzdęcie i wymioty, które mogą oznaczać niedrożność jelit
- nagła zmiana rytmu wypróżnień, zwłaszcza po 50. roku życia
- rak jelita grubego w rodzinie
- zaparcie trwające kilka tygodni mimo leczenia
Do dłuższego stosowania częściej wybiera się preparaty osmotyczne, czyli makrogol lub laktulozę. Środki pobudzające są przeznaczone do użycia doraźnego. Zaparcie trwające dłużej niż kilka tygodni wymaga jednak konsultacji z lekarzem.
Oba preparaty działają osmotycznie i zmiękczają stolec. Laktuloza jest fermentowana przez bakterie jelitowe, więc częściej powoduje gazy i wzdęcia. W omawianych wytycznych makrogol jest oceniany jako skuteczniejszy.
Czopki i wlewki działają po kilkunastu do kilkudziesięciu minut, tabletki pobudzające po 6-12 godzinach, a preparaty osmotyczne po 24-48 godzinach. Błonnik potrzebuje kilku dni.
Zwykle nie ma takiej potrzeby, a łączenie preparatów zwiększa ryzyko biegunki i odwodnienia. jeżeli jeden lek nie działa, skonsultuj dalsze postępowanie z farmaceutą lub lekarzem.
Preparaty osmotyczne uznaje się za bezpieczne przy dłuższym stosowaniu. Przy lekach pobudzających niekontrolowane, długie przyjmowanie może nasilać zaburzenia pracy jelit i gospodarki elektrolitowej, dlatego stosuje się je krótko.
Pomagają regularne picie płynów, stopniowe zwiększanie ilości błonnika, codzienny ruch oraz stała pora wypróżnień po posiłku. Warto też zweryfikować z lekarzem leki, które mogą nasilać zaparcia.
Niepokoić powinny krew w stolcu, utrata masy ciała, silny ból brzucha z wymiotami oraz nagła zmiana rytmu wypróżnień. W takich sytuacjach potrzebna jest ocena lekarska.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Przed zastosowaniem leku przeczytaj ulotkę.
