To nie kolejna historia o "cudownym składniku", który nagle trafia na czarną listę. Raczej przypomnienie, iż w biologii liczy się kontekst. Zwłaszcza gdy mówimy o tak złożonym układzie jak ludzki mózg.
Kwasy tłuszczowe omega-3 przez lata budowały reputację niemal bez skazy. Znajdziemy je w tłustych rybach, oleju rybim i dziesiątkach suplementów. Te ostatnie od dawna trafiają na półki aptek i sprzedawane są jako wsparcie dla serca, układu nerwowego i ogólnej wydolności organizmu.
Omega-3: zdrowy fundament czy przereklamowany hit?
Literatura naukowa długo była po ich stronie. Regularne spożycie łączono z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, depresji, a choćby schorzeń neurodegeneracyjnych – od Alzheimera po Parkinsona. W praktyce trudno było wskazać powód, by ich unikać. Tyle iż ten obraz zaczyna się rozwarstwiać.
W czasopiśmie "Cell Reports" opisano wyniki badań, które mogą zmienić sposób myślenia o kwasach omega-3. Przynajmniej w konkretnych sytuacjach.
Naukowcy skupili się na modelach związanych z powtarzającymi się łagodnymi urazami mózgu – tzw. TBI (z ang. Traumatic Brain Injuries). To problem dobrze znany osobom, które uprawiają sporty kontaktowe, ale też tym narażonym na częste upadki. Co się okazało? Długotrwała suplementacja olejem rybim w takim kontekście nie wspiera regeneracji mózgu. Co gorsza – może ją utrudniać. Warto dodać, iż wnioski oparto zarówno na eksperymentach przeprowadzonych na myszach, jak i na ludzkich komórkach.
Jeden składnik, duża różnica
Kluczowy okazał się jeden element obecny w oleju rybim – EPA, czyli kwas eikozapentaenowy. To właśnie jego nadmiar powiązano z osłabioną zdolnością naprawczą komórek śródbłonka w naczyniach mózgowych. Innymi słowy – struktury odpowiedzialne za przepływ krwi i odbudowę mogą działać mniej wydajnie. Badacze przypominają, iż mózg posiada niezwykle rozbudowaną sieć naczyń. choćby niewielkie zaburzenia funkcjonowania śródbłonka mogą więc mieć długofalowe konsekwencje.
Na podstawie wyników z badań na myszach zespół stworzył także model laboratoryjny wykorzystujący ludzkie komórki śródbłonka mózgowego. Chodziło o sprawdzenie, czy EPA może bezpośrednio wpływać na zdolność tych komórek do regeneracji. Wyniki okazały się zaskakujące. EPA – w przeciwieństwie do DHA, drugiego popularnego kwasu omega-3 – osłabiał reakcje naprawcze śródbłonka. Dotyczyło to m.in. tworzenia nowych sieci naczyń oraz gojenia się uszkodzeń.
Zdaniem ekspertów sugeruje to, iż EPA może bezpośrednio ingerować w mechanizmy naprawcze naczyń mózgowych, a nie być jedynie "biernym" wskaźnikiem urazu. Pokazuje to też, iż wrzucanie wszystkich omega-3 do jednego worka to spore uproszczenie.
Trop prowadzi do białka tau
Naukowcy zauważyli jeszcze jedną rzecz. Długotrwałe stosowanie oleju rybiego wiązało się z odkładaniem białka tau w mózgu, a dokładniej w korze mózgowej. W badaniach pośmiertnych prowadzonych u ludzi białko tau często gromadzi się wokół naczyń krwionośnych. przez cały czas jednak trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, jak ten proces rozwija się w czasie i czy sam układ naczyniowy odgrywa w nim aktywną rolę. Wiadomo jednak, iż to właśnie tau odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby Alzheimera.
W eksperymentach zauważono też tzw. rozprzęganie nerwowo-naczyniowe. Mówiąc prościej: zaburzenie współpracy pomiędzy aktywnością neuronów a przepływem krwi w mózgu. To z kolei wiązało się z problemami dotyczącymi pamięci i orientacji przestrzennej. W efekcie wyniki badań sugerują, iż zmiany nie zachodziły wyłącznie na poziomie komórkowym. To zmiany, które mogą przekładać się na realne funkcjonowanie naszego organizmu.
Czy to oznacza, iż kwasy omega-3 są szkodliwe?
Krótka odpowiedź brzmi: nie. Dłuższa – i uczciwsza – brzmi jednak: to zależy.
Eksperci podkreślają, iż nowe dane nie obalają wcześniejszych ustaleń. Raczej je doprecyzowują. Pokazują, iż działanie kwasów omega-3 nie jest uniwersalne i może różnić się w zależności od sytuacji biologicznej.
W przypadku osób z historią powtarzających się urazów głowy suplementacja może wymagać większej ostrożności. Dla pozostałych – przez cały czas może być korzystna. To odejście od prostych, uniwersalnych zaleceń w stronę bardziej spersonalizowanego podejścia do zdrowia. Co więcej, eksperci dodali, iż pogorszenie funkcji poznawczych może mieć wiele przyczyn. Wśród nich wymienia się:
chorobę Alzheimera,
problemy naczyniowe,
urazy mózgu,
zaburzenia snu,
depresję,
działanie leków,
choroby metaboliczne.
Dieta zamiast kapsułki?
Coraz częściej wraca temat, który nie brzmi spektakularnie, ale ma solidne podstawy naukowe. Chodzi o jedzenie zamiast suplementów – eksperci zalecają przede wszystkim dietę opartą na produktach pełnowartościowych.
Wśród najważniejszych rekomendacji wymienia się:
spożywanie tłustych ryb 2–3 razy w tygodniu,
jedzenie dużej ilości warzyw, owoców jagodowych i produktów bogatych w przeciwutleniacze,
włączanie do diety orzechów włoskich, siemienia lnianego oraz nasion chia,
stosowanie diety śródziemnomorskiej lub diety MIND,
ograniczanie żywności ultraprzetworzonej i dbanie o nawodnienie.
To podejście nie opiera się na jednym składniku, ale na całym stylu życia.
Nowe badania nie są sygnałem alarmowym. Nie chodzi o to, by wyrzucać suplementy do kosza. To raczej przypomnienie, iż organizm nie działa według prostych schematów. A zdrowie nie sprowadza się do jednej kapsułki.
Dlatego właśnie osoby mające za sobą urazy głowy powinny skonsultować suplementację z lekarzem. jeżeli takich problemów nie mają, to nie ma powodu do gwałtownych zmian. Bo choć brzmi to banalnie, przez cały czas jest aktualne – zdrowie to układanka. I każdy element ma znaczenie.
