W Polsce rocznie zgłaszanych jest około 120–140 tysięcy przypadków półpaśca. Choć zapadalność w skali populacyjnej nie należy do najwyższych, znaczenie kliniczne tej choroby wynika z ryzyka wystąpienia groźnych powikłań oraz z jej wpływu na przebieg chorób współistniejących np. przewlekłych. Od 28 czerwca 2024r. farmaceuci w aptekach z punktami szczepień mogą kwalifikować pacjentów i wykonywać szczepienie przeciw półpaścowi, a od 14 lutego 2025r. mogą wystawić receptę farmaceutyczną na preparat immunologiczny, który będzie podany w tej samej aptece w aptecznym punkcie szczepień. Jak robić to w sposób bezpieczny, zgodny z aktualnymi rekomendacjami i realiami pracy w aptece?
Półpasiec – znaczenie epidemiologiczne i kliniczne
Zapadalność na półpasiec w Polsce szacowana jest na około 300–350 przypadków na 100 tysięcy mieszkańców rocznie, co przekłada się na 120–140 tysięcy zgłoszeń w skali roku. Ryzyko zachorowania wyraźnie wzrasta po 50. roku życia i dalej rośnie wraz z wiekiem [1]. Największym zagrożeniem związanym z tą chorobą są powikłania. Z klinicznego punktu widzenia najważniejsze znaczenie ma neuralgia popółpaścowa. Jest to przewlekły ból utrzymujący się powyżej 90 dni od wystąpienia wysypki. Może wystąpić choćby u 30% pacjentów, którzy chorowali na półpasiec. Półpasiec wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych w okresie bezpośrednio po zachorowaniu oraz z pogorszeniem kontroli chorób przewlekłych, takich jak np.: cukrzyca, choroby układu sercowo – naczyniowego, astma, POChP, przewlekła choroba nerek [1,2].
Komu szczególnie rekomendować szczepienie przeciwko półpaścowi?
- Wiek jako podstawowe wskazanie
Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami szczepienie przeciw półpaścowi zalecane jest każdej osobie po ukończeniu 50. roku życia. Wiek jest najistotniejszym, niezależnym czynnikiem ryzyka zachorowania na półpasiec i rozwoju powikłań. Mechanizm ten wiąże się ze zjawiskiem immunosenescencji czyli stopniowym, naturalnym starzeniem się układu odpornościowego co skutkuje osłabieniem odporności organizmu. W praktyce oznacza to, iż każdy pacjent w wieku ≥50 lat powinien zostać objęty edukacją dotyczącą możliwości szczepienia przeciw półpaścowi [1,3].
Najważniejsze informacje [1,3]:
- wiek ≥50 r.ż. stanowi samodzielne wskazanie do szczepienia przeciw półpaścowi,
- nie ma konieczności oznaczania przeciwciał przeciw VZV przed szczepieniem,
- przebycie półpaśca nie gwarantuje trwałej odporności, przeciwnie wskazuje na skłonność do jego wystąpienia. Dlatego wystąpienie półpaśca w przeszłości stanowi przesłankę do wykonania szczepienia przeciw tej chorobie.
- Pacjenci ≥18 r.ż. z dodatkowymi czynnikami ryzyka [1,3]
Szczepienie przeciw półpaścowi zaleca się również osobom dorosłym (≥18 lat) z grup zwiększonego ryzyka, choćby jeżeli nie ukończyły 50. roku życia.
Dotyczy to przede wszystkim pacjentów z immunosupresją:
- w przebiegu chorób nowotworowych,
- po przeszczepach narządów lub komórek macierzystych,
- zakażonych HIV,
- przyjmujących przewlekle ogólnoustrojowe glikokortykosteroidy,
- poddawanych chemioterapii lub radioterapii.
Istotne znaczenie mają również choroby przewlekłe, które zwiększają ryzyko wystąpienia półpaśca i jego powikłań, m.in.:
- cukrzyca,
- przewlekła choroba nerek,
- choroby sercowo-naczyniowe,
- POChP i astma,
- choroby autoimmunologiczne (np.: RZS, stwardnienie rozsiane, łuszczyca, nieswoiste zapalenia jelit),
- przewlekłe choroby wątroby,
- przewlekłe zaburzenia psychiczne.
W praktyce aptecznej należy zwracać uwagę na kumulację czynników ryzyka. Starszy wiek i wielochorobowość istotnie zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania, ciężkiego przebiegu i powikłań półpaśca [3].
W praktyce farmaceuty:
- pacjent powyżej 50 r.ż. = wskazanie do szczepienia przeciw półpaścowi,
- pacjent dorosły z chorobą przewlekłą lub immunosupresją = wskazanie do szczepienia przeciw półpaścowi,
- im więcej obciążeń tj. im starszy wiek i im większa liczba chorób współistniejących, tym większe ryzyko półpaśca.
Czynniki wyzwalające reaktywację wirusa półpaśca [3]
Oprócz stałych czynników ryzyka, takich jak starszy wiek lub choroby przewlekłe, istnieją również sytuacje kliniczne, które mogą przejściowo zwiększać prawdopodobieństwo reaktywacji wirusa VZV. W praktyce aptecznej mają one istotne znaczenie, ponieważ pacjent często zgłasza się właśnie w momencie ich wystąpienia.
Do najczęściej opisywanych czynników wyzwalających należą:
- infekcje sezonowe,
- ciężkie zakażenia wirusowe lub bakteryjne,
- przewlekły stres,
- okres po zabiegach chirurgicznych,
- przewlekłe stosowanie ogólnoustrojowych glikokortykosteroidów (>2 tygodni).
Mechanizm wspólny dla tych sytuacji wiąże się z osłabieniem układu immunologicznego. U pacjenta obciążonego dodatkowymi czynnikami ryzyka (np. wiek powyżej 50 lat, cukrzyca, choroba autoimmunologiczna) takie nakładające się okoliczności mogą istotnie zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia półpaśca. Z perspektywy farmaceuty oznacza to, iż okres rekonwalescencji po ciężkiej infekcji, zabiegu operacyjnym czy epizodzie zaostrzenia choroby przewlekłej może być dobrym momentem do rozmowy o profilaktyce i zachęcenia do szczepienia.
Refundacja – odpowiedzialność i dokumentacja
Od 1 kwietnia 2025 roku szczepionka przeciwko półpaścowi w Polsce objęta jest refundacją apteczną [4]:
- 50% refundacja szczepionki dla dorosłych (osoby w wieku 18-64 lat) u których rozpoznano przynajmniej jedną z chorób wymienionych na liście leków refundowanych w aktualnym obwieszczeniu Ministerstwa Zdrowia.
- 100% refundacja dla osób w wieku ≥65 lat spełniających dwa kryteria refundacyjne tj. wiek ≥65 r.ż. oraz jedna z chorób wymienionych na liście leków refundowanych w aktualnym obwieszczeniu Ministerstwa Zdrowia.
Farmaceuta może wystawić receptę farmaceutyczną, jednak powinien każdorazowo udokumentować wskazania do refundacji (odpowiedni wiek pacjenta i przynajmniej jedna z chorób wymienionych na liście leków refundowanych w aktualnym obwieszczeniu Ministerstwa Zdrowia). W sytuacjach niejednoznacznych wskazane jest skierowanie pacjenta do lekarza. Nie należy deklarować pacjentowi przysługującego poziomu refundacji jako pewnego. Ostateczna decyzja i odpowiedzialność spoczywa na osobie wystawiającej receptę.
Bezpieczeństwo szczepienia
Dostępna w Polsce szczepionka przeciw półpaścowi (rekombinowana szczepionka z adiuwantem, RZV) nie zawiera żywego wirusa, co ma istotne znaczenie kliniczne w kwalifikacji pacjentów z chorobami przewlekłymi i immunosupresją. W badaniach rejestracyjnych oraz analizach porejestracyjnych potwierdzono jej korzystny profil bezpieczeństwa u osób zdrowych w wieku ≥50 lat i u pacjentów dorosłych (≥18 lat) obciążonych chorobami współistniejącymi [5].
Szczepienie nie zwiększa ryzyka zaostrzenia chorób przewlekłych, takich jak: cukrzyca, przewlekła choroba nerek, choroby sercowo-naczyniowe lub choroby autoimmunologiczne. Przeciwnie, to właśnie przechorowanie półpaśca może prowadzić do destabilizacji choroby podstawowej i zwiększenia ryzyka powikłań.
U pacjentów z istotnie obniżoną odpornością odpowiedź immunologiczna na szczepienie może być słabsza niż w populacji ogólnej, jednak wykazano, iż szczepionka pozostaje immunogenna i klinicznie skuteczna również w wybranych grupach pacjentów z immunosupresją, w tym po przeszczepach i w trakcie leczenia onkologicznego. Z tego względu aktualne rekomendacje towarzystw naukowych zalecają szczepienie także w tej populacji, przy zachowaniu indywidualnej oceny stanu klinicznego [1].
Bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania szczepionki jest nadwrażliwość na substancje czynne lub na którąkolwiek substancję pomocniczą szczepionki. Szczepienie należy odroczyć w przypadku ostrej ciężkiej infekcji z wysoką gorączką lub w okresie zaostrzenia choroby przewlekłej. Nie ma wskazań do rutynowego oznaczania przeciwciał przeciw VZV przed szczepieniem ani do rozpoczynania cyklu szczepienia od początku w przypadku przekroczenia zalecanego odstępu między dawkami [1,5].
Bezwzględne przeciwwskazania do szczepienia przeciwko półpaścowi [5]:
- reakcja anafilaktyczna na składnik szczepionki,
- ostra ciężka infekcja z wysoką gorączką.
Przeciwwskazania czasowe do szczepienia przeciwko półpaścowi:
- zaostrzenie choroby przewlekłej,
- aktywny epizod półpaśca.
Schemat szczepienia
Szczepienie obejmuje dwie dawki [5]:
- standardowy schemat szczepienia podstawowego składa się z dwóch dawek: dawki początkowej oraz drugiej dawki podanej 2 miesiące później. jeżeli jest konieczność zastosowania elastycznego schematu szczepienia, druga dawka może być podana w okresie 2 do 6 miesięcy po podaniu pierwszej dawki [5]
- w sytuacjach szczególnych (np. przed planowaną immunosupresją): możliwy odstęp 1 miesiąca,
- brak wskazań do podawania dawek przypominających.
W przypadku opóźnienia drugiej dawki należy ją podać możliwie jak najszybciej, bez rozpoczynania schematu szczepienia od początku.
Rola farmaceuty w kwalifikacji i edukacji
Rozszerzenie kompetencji farmaceutów sprawia, iż kwalifikacja do szczepienia przeciw półpaścowi staje się elementem codziennej praktyki farmaceutów pracujących w aptecznych punktach szczepień. najważniejsze znaczenie ma nie tylko ocena przeciwwskazań, ale także rozmowa z pacjentem i wyjaśnienie pojawiających się wątpliwości.
Wielu pacjentów postrzega półpasiec, jako schorzenie „niegroźne” lub „rzadkie”. Zadaniem farmaceuty jest przedstawienie rzetelnych informacji dotyczących: choroby, ryzyka powikłań, wpływu półpaśca na przebieg schorzeń przewlekłych oraz korzyści wynikających ze szczepienia.
Ważnym jest, aby poinformować pacjenta o możliwości wystąpienia działań niepożądanych po szczepieniu. Zgodnie z danymi od producenta działania niepożądane obserwowane najczęściej po podaniu rekombinowanej szczepionki przeciw półpaścowi to: ból głowy, objawy żołądkowo-jelitowe, ból mięśni, reakcje w miejscu wstrzyknięcia (takie jak ból, zaczerwienienie, obrzęk), uczucie zmęczenia, dreszcze, gorączka. Większość tych działań nie była długotrwała (średni czas trwania 2 do 3 dni) [5].
Najczęstsze obawy pacjentów – Q&A
- „Nigdy nie chorowałem/łam na półpasiec.”
Półpasiec jest wywoływany przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV), który po pierwotnym zakażeniu wywołuje ospę wietrzną. Po wyzdrowieniu z ospy wietrznej, wirus VZV pozostaje w organizmie w zwojach nerwowych w postaci uśpionej (nieaktywnej) co określa się jako latencję wirusa. Półpasiec to reaktywacja (uczynnienie) utajonego zakażenia VZV. Półpasiec może wystąpić u każdej osoby, która chorowała na ospę wietrzną, niezależnie czy jej przebieg był ciężki, czy lekki. Szacuje się, iż około 99,5% populacji po 40. roku życia przebyło ospę wietrzną. W Polsce na rozwój półpaśca jest narażonych około kilkanaście milionów osób [2].
- „Nie jestem seniorem i ten problem mnie nie dotyczy.”
Ryzyko półpaśca wzrasta z wiekiem (szczególnie po 50 roku życia), ale również w przebiegu chorób przewlekłych i w stanach immunosupresji. o ile pacjent należy do grupy ryzyka, to mimo młodszego wieku, może dojść do rozwoju półpaśca [3].
- „Szczepionka nie jest wystarczająco przebadana.”
Szczepionka rekombinowana przeciw półpaścowi została przebadana w dużych badaniach klinicznych obejmujących osoby starsze oraz pacjentów z chorobami współistniejącymi. Przed dopuszczeniem do stosowania preparat przeszedł badania kliniczne na wielotysięcznych grupach w różnym wieku, w tym z chorobami współistniejącymi [5]. Szczepionka rekombinowana przeciw półpaścowi jest dostępna na rynku w USA od października 2017 roku [6], a w Unii Europejskiej od marca 2018 roku [5].
- „Szczepionka może wywołać półpasiec.”
Szczepionka rekombinowana przeciw półpaścowi jest inaktywowana co oznacza, iż nie zawiera żywego wirusa, dlatego nie może wywołać choroby (półpaśca) [3,5].
- „Źle reagowałem/łam na inne szczepienia.”
Najczęstsze działania niepożądane po zaszczepieniu szczepionką rekombinowaną przeciw półpaścowi mają łagodny i przejściowy charakter (ból w miejscu wstrzyknięcia, bóle mięśni, zmęczenie i ból głowy). Fakt, iż inne szczepienia powodowały działania niepożądane, nie oznacza, iż szczepienie przeciw półpaścowi wywoła takie same objawy [3].
- „Przechodziłem/łam półpasiec, więc nie muszę się szczepić.”
Na półpasiec można zachorować wielokrotnie w trakcie życia Przechorowanie półpaśca nie chroni przed ponownym wystąpieniem tej choroby, przeciwnie wskazuje na skłonność do jego wystąpienia, dlatego zaleca się szczepienie osobom po przebyciu półpaśca na takich samych zasadach jak populacji ogólnej [1].
- „Szczepienia są nieskuteczne.”
Skuteczność szczepionki rekombinowanej przeciw półpaścowi oceniana jest na >90% u osób w wieku >50 lat w populacji ogólnej. Skuteczność tej szczepionki wobec neuralgii popółpaścowej oceniono na około 91% u osób w wieku ≥50 lat i około 89% u osób w wieku ≥70 lat. Ponadto wykazano, iż ochrona przeciw półpaścowi po podaniu szczepionki rekombinowanej utrzymuje się przez co najmniej 11 lat po szczepieniu [5].
- „Nie chcę się szczepić co sezon.”
Szczepienie podstawowe szczepionką rekombinowaną przeciw półpaścowi (2 dawki szczepionki podane w odstępie od 2 do 6 miesięcy) zapewnia ochronę przez co najmniej 11 lat. w tej chwili nie zaleca się podawania dawek przypominających po szczepieniu podstawowym [5].
- „Mam już wizytę na inne szczepienie i obawiam się łączenia szczepionek.”
Zgodnie z informacją od producenta, szczepionka rekombinowna przeciw półpaścowi może być podana na tej samej wizycie ze szczepionką przeciw grypie sezonowej (inaktywowaną, bez adiuwantu), 23-walentną polisacharydową szczepionką przeciwko pneumokokom (PPV23), 13-walentną skoniugowaną szczepionką przeciw pneumokokom (PCV13), szczepionką przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkową) o zmniejszonej zawartości antygenów (dTpa), szczepionką mRNA przeciw COVID-19 lub szczepionką przeciw syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV) (rekombinowaną, z adiuwantem). Szczepionki te należy podawać w różne miejsca wstrzyknięcia. [5].
Opracował: mgr farm. Łukasz Skowron
Piśmiennictwo:
- Kuchar E i wsp. Szczepienia przeciw półpaścowi – zalecenia grupy ekspertów polskich
towarzystw naukowych. Aktualizacja 2025. Family Medicine & Primary Care Review.
2025;27(3).
- Kuchar E. Medycyna Praktyczna. „Półpasiec – objawy, przyczyny, powikłania, leczenie” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-wirusowe/158210,polpasiec-objawy-przyczyny-powiklania-leczenie
- Ciechanowski P. „Wakcynologia Praktyczna”.. Wydanie X. 2025.
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 19 marca 2025 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 kwietnia 2025 r. https://www.gov.pl/web/zdrowie/obwieszczenia-ministra-zdrowia-lista-lekow-refundowanych
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Shingrix. pl.gsk.com
- October 20, 2017 Approval Letter – SHINGRIX
