Kobiety otrzymują diagnozę ADHD rzadziej i w znacznie późniejszym wieku

Kobiety rzadziej otrzymują diagnozę ADHD, a w momencie diagnozy są starsze od mężczyzn. Nowe badanie wyjaśnia, jakie czynniki utrudniają rozpoznanie ADHD u kobiet oraz z jakimi konsekwencjami wiąże się opóźniona diagnoza.

Jak późna diagnoza ADHD wpływa na życie kobiet? Badanie

W przełomowym badaniu przeanalizowano czynniki, które decydują o późniejszej diagnozie ADHD u kobiet, jak i wpływ tej diagnozy na różne wyniki osiągane w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości. Badacze wykorzystali narodową bazę danych z Wali, zwaną Sale Data Bank, która gromadzi rutynowo zbierane informacje z podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej, edukacji oraz opieki społecznej. Grupa badawcza była ogromna, bo obejmowała ponad 13 000 osób ze zdiagnozowanym ADHD, w tym 2700 kobiet, oraz grupę kontrolną liczącą aż 600 000 osób bez ADHD, w tym 290 000 kobiet. Los pacjentek śledzono przez 20 lat.

Naukowcy podzielili osoby z ADHD na dwie główne grupy różniące się momentem otrzymania diagnozy ADHD. „Wczesna diagnoza” oznaczała rozpoznanie ADHD przed ukończeniem 12 roku życia. „Późna diagnoza” dotyczyła osób zdiagnozowanych od 12 do 25 roku życia. Granicę 12 lat wybrano celowo, ponieważ odzwierciedla ona kryteria diagnostyczne w DSM-5 oraz wiąże się z momentem ukończenia szkoły podstawowej.

Badacze chcieli sprawdzić dwie rzeczy. Po pierwsze, czy dziewczynki z późno rozpoznanym ADHD wykazywały jakieś sygnały zaburzenia w wieku 5–11 lat. Po drugie, jak moment diagnozy wpłynął na ich funkcjonowanie w okresie od 12 do 25 roku życia. Aby uzyskać pełen obraz ewentualnych konsekwencji, naukowcy porównywali dane dotyczące kobiet zarówno z późno zdiagnozowanym ADHD, z ADHD zdiagnozowanym wcześnie, jak i tych bez ADHD.

Istnieje teza, iż skoro kobieta otrzymała diagnozę ADHD w wieku 20 lat, to w dzieciństwie nie miała trudności wynikających z zaburzenia, a objawy pojawiły się później. Wyniki tego badanie całkowicie ją obalają.

Dziewczynki poźniej zdiagnozowane na ADHD wcale nie funkcjonowały dobrze

Kiedy porównywano dane dotyczące dziewczynek późno zdiagnozowanych na ADHD do ich rówieśniczek bez ADHD, okazywało się, iż te pierwsze wcale nie funkcjonowały dobrze w dzieciństwie. Badanie wykazało wyraźne dowody na występowanie trudności już w szkole podstawowej.

Dziewczynki (zdiagnozowane na ADHD później) częściej doświadczały problemów z nauką, zaburzeń kojarzonych ze spektrum autyzmu, stanów lękowych i otrzymywały recepty na leki przeciwlękowe, uspokajające, melatoninę. Z powodu problemów psychicznych i somatycznych częściej korzystały z usług systemu opieki zdrowotnej.

To bardzo ważne dane – problemy młodych kobiet istniały od dawna, poprzedzając oficjalną diagnozę ADHD, ale nikt nie połączył kropek w porę.

Badacze jasno podkreślają: to dowód przeciwko teorii, iż późna diagnoza wynika po prostu z tego, iż u niektórych kobiet fenotyp ADHD ujawnia się dopiero w dorosłości.

Co wpływa na wcześniejszą diagnozę ADHD kobiet?

W badaniu okazało się, iż dziewczynki diagnozowane na ADHD wcześnie (przed 12 r. ż.) miały w dzieciństwie cięższy oraz bardziej typowy zestaw trudności. Przejawiały znaczne trudności zdrowotne i edukacyjne. Częściej diagnozowano u nich zaburzenia ze spektrum autyzmu. Miały duże trudności w nauce i – co najważniejsze – wykazywały zaburzenia zachowania. Zaburzenia zachowania u dziewczynek były bowiem szczególnie silnym wskaźnikiem prowadzącym do wczesnej diagnozy ADHD.

Oznacza to, iż system wykrywa ADHD głównie u tych dziewczynek, u których fenotyp jest cięższy, bardziej uzewnętrzniony, problematyczny dla otoczenia i podobny do chłopięcego.

Późno diagnozowane dziewczynki, mimo iż mierzyły się ze stanami lękowymi, problemami ze snem czy nauką były prawdopodobnie zbyt „grzeczne”, by system je zauważył. Przez to traciły szansę na odpowiednie wsparcie.

Jakie konsekwencje dla kobiet niesie późna diagnoza ADHD?

Późniejsza diagnoza ADHD, według badania, przypadła na okres od 12 do 25 roku życia. Ten czas obejmuje dojrzewanie płciowe, uczęszczanie do szkoły średniej, pierwsze poważne relacje czy prace zawodowe. Jest to swego rodzaju okres wchodzenia w dorosłość. Co dzieje się z dziewczynkami, które wówczas prześlizgnęły się przez system bez wsparcia?

Choć zdefiniowano, iż dziewczynki zdiagnozowane na ADHD wcześniej miały cięższe objawy ADHD w dzieciństwie, już w nastoletniości kobiety z późniejszą diagnozą doświadczały większych problemów ze zdrowiem psychicznym. Miały gorsze rokowania w zakresie zdrowia, edukacji i statusu socjoekonomicznego.

W porównaniu do dziewcząt zdiagnozowanych wcześniej, w grupie tych z późną diagnozą ADHD odnotowano znacznie wyższe ryzyko zaburzeń lękowych i depresji, nadużywania alkoholu i narkotyków, samookaleczeń, prób samobójczych, zaburzenia afektywnego dwubiegunowego, schizofrenii. Częściej przypisywano im leki przeciwdepresyjne, przeciwlękowe, ale i dużo częściej kobiety te były konsultowane psychiatrycznie na izbach przyjęć czy w oddziałach szpitalnych.

W grupie kobiet z późną diagnozą ADHD wskaźnik występowania depresji wyniósł aż 51%, stanów lękowych 38%, a samookaleczeń 36%.

Badacze wyraźnie zaznaczają, iż wyniki badania wskazują na efekt ochronny wczesnej diagnozy ADHD. Dziewczynki zdiagnozowane przed ukończeniem 12 lat otrzymały odpowiednie wsparcie, które pozytywnie wpłynęło na ich rozwój i zdrowie psychiczne w okresie dojrzewania. Zaś nierozpoznane i niezaopiekowane ADHD wiązało się z bardzo negatywnymi następstwami.

Wczesna diagnoza a wyniki szkolne

Zauważono tylko jeden obszar, w którym grupa dziewcząt z wczesną diagnozą ADHD wciąż wypadała gorzej w nastoletniości. Była to edukacja: niższe stopnie czy niezaliczone testy szkolne. Naukowcy przypuszczają, iż dziewczynki z późnym rozpoznaniem ADHD mogą lepiej radzić sobie w szkole i/lub dorastać w rodzinach o wyższych zasobach społeczno-ekonomicznych, co początkowo maskuje ich objawy ADHD. Za ten kamuflaż płacą jednak później potężną cenę w formie nadszarpniętego zdrowia psychicznego.

Z kolei wczesna diagnoza ADHD, choć chroni przed np. samookaleczeniami czy uzależnieniami, nie jest w stanie zniwelować wszystkich trudności, które wynikają z ADHD, np. problemów w nauce.

Trudności kobiet z ADHD & bez ADHD

Kiedy porównano kobiety z późną diagnozą z kobietami bez ADHD stwierdzono, iż miały one wyższy wskaźnik: występowania autyzmu, trudności w uczeniu się, zaburzeń zachowania, lęku, konieczności przepisywania leków przeciwlękowych, depresji i ADHD u matek, nieobecności w szkole, kontaktów ze służbami zdrowia i większego ubóstwa społeczno-ekonomicznego. Nie było różnicy pod względem pochodzenia etnicznego.

Jest to niezwykle ważne. Niepowodzenia w edukacji i kłopoty ze zdrowiem psychicznym (w tym nadużywanie substancji psychoaktywnych oraz długotrwałe choroby psychiczne) wiążą się ze znacznymi i szeroko zakrojonymi kosztami dla jednostek i ich rodzin (w tym dla gospodarki). Ważne, by dostrzec też wpływ tych czynników na przyszłe pokolenia.

Co z mężczyznami z ADHD?

Chociaż zespół Doktor Martin skupił się głównie na kobietach z ADHD ze względu na historyczne zaniedbanie tej grupy (klinicznie i naukowo), uwzględnił w badaniu także mężczyzn. I oczywiście, mężczyzn również dotykają konsekwencje późnej diagnozy ADHD, ale analiza z podziałem na płeć dostarczyła bardzo przygnębiających wniosków.

Negatywne konsekwencje późnej diagnozy ADHD nieproporcjonalnie mocniej dotykają kobiet.

U kobiet z późną diagnozą ADHD – w porównaniu z tymi zdiagnozowanymi wcześniej – wzrost ryzyka depresji, samookaleczania się, zażywania substancji psychoaktywnych, choroby afektywnej dwubiegunowej czy przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych był znacznie wyższy niż u chłopców będących w analogicznej sytuacji.

Podobnie, gdy porównano osoby późno zdiagnozowane z rówieśnikami bez ADHD, okazało się, iż nasilenie takich zaburzeń jak autyzm, lęk, depresja, problemy z alkoholem i substancjami psychoaktywnymi czy problemy szkolne były dużo silniejsze w grupie kobiet.

Jedyny aspekt, w którym chłopcy z późną diagnozą mieli wyższy wskaźnik, dotyczył niezdanych egzaminów końcowych. Z tego szeroko zakrojonego badania wynika jednak, iż w zakresie zdrowia psychicznego to płeć żeńska jest zdecydowanie bardziej obarczona ciężarem nierozpoznanego ADHD.