Odpowiedź na to pytanie jest jednoznaczna. Zdecydowaną większość szczepionek można podawać podczas jednej wizyty. Co więcej, aktualne rekomendacje polskich ekspertów podkreślają, iż koadministracja nie jest jedynie dopuszczalna – w wielu sytuacjach jest postępowaniem zalecanym. o ile pacjent kwalifikuje się do kilku szczepień i nie ma przeciwwskazań do podania poszczególnych preparatów, warto wykonać wszystkie potrzebne szczepienia podczas tej samej wizyty. Takie stanowisko prezentują nie tylko polscy eksperci, ale również WHO, ACIP i inne międzynarodowe towarzystwa naukowe.
Warto podkreślić, iż wiele osób błędnie utożsamia określenie „koadministracja” z podaniem dwóch szczepionek jednocześnie. W rzeczywistości pojęcie to oznacza podanie podczas jednej wizyty wszystkich szczepionek, do których istnieją wskazania. Oznacza to, iż w praktyce farmaceuta może podać nie tylko dwa preparaty, ale również trzy, cztery, a w niektórych sytuacjach choćby większą liczbę szczepionek. Liczba wykonywanych iniekcji nie jest tutaj najważniejsza – najważniejsze znaczenie ma zapewnienie pacjentowi możliwie pełnej ochrony immunologicznej w jak najkrótszym czasie.
Dlaczego eksperci rekomendują koadministrację?
Jeszcze kilka lat temu wielu pacjentów, a choćby część personelu medycznego, preferowało rozdzielanie szczepień na kilka wizyt. Obawiano się zwiększonego ryzyka działań niepożądanych lub osłabienia odpowiedzi immunologicznej. Wyniki licznych badań klinicznych oraz doświadczenia z programów szczepień prowadzonych na całym świecie nie potwierdziły jednak tych obaw.
Autorzy polskich rekomendacji zwracają uwagę, iż korzyści wynikające z koadministracji zdecydowanie przewyższają potencjalne niedogodności związane z wykonaniem kilku iniekcji podczas jednej wizyty. Podanie wszystkich wskazanych szczepionek zwiększa prawdopodobieństwo, iż pacjent otrzyma ochronę przed wszystkimi chorobami, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom. W praktyce ma to ogromne znaczenie, ponieważ wielu pacjentów nie zgłasza się na kolejne wizyty, odkłada szczepienia lub całkowicie z nich rezygnuje.
Dla farmaceutów prowadzących apteczne punkty szczepień oznacza to konieczność zmiany sposobu myślenia. Każda wizyta powinna być okazją nie tylko do wykonania szczepienia, z którym zgłasza się pacjent, ale również do przeanalizowania jego statusu szczepień i sprawdzenia, czy istnieją wskazania do podania innych preparatów. Takie podejście jest zgodne z rekomendacjami ekspertów, którzy zalecają wykorzystanie każdej konsultacji do uzupełnienia brakujących szczepień.
Korzyści z koadministracji dotyczą również organizacji pracy apteki. Mniejsza liczba wizyt oznacza łatwiejsze planowanie grafiku szczepień, ograniczenie liczby kwalifikacji oraz większą dostępność terminów dla kolejnych pacjentów. Z perspektywy systemu ochrony zdrowia przekłada się to na wyższą wyszczepialność populacji i skuteczniejszą profilaktykę chorób zakaźnych.
Ogólne zasady koadministracji szczepionek
Choć liczba dostępnych szczepionek stale rośnie, zasady ich jednoczesnego podawania pozostają stosunkowo proste.
Podstawową regułą jest możliwość jednoczesnego podawania wszystkich szczepionek inaktywowanych. Nie ma również przeciwwskazań do podania podczas jednej wizyty szczepionki inaktywowanej i żywej. o ile z jakiegoś powodu szczepienia nie realizowane są podczas jednej wizyty, pomiędzy preparatami inaktywowanymi nie trzeba zachowywać określonych odstępów czasowych.
Odmienna zasada dotyczy wyłącznie dwóch szczepionek żywych. Można je podać podczas tej samej wizyty, natomiast o ile nie zostaną wykonane jednocześnie, pomiędzy nimi należy zachować odstęp wynoszący co najmniej cztery tygodnie. Ma to zapobiegać osłabieniu odpowiedzi immunologicznej.
W praktyce aptecznej zdecydowana większość wykonywanych szczepień dotyczy preparatów inaktywowanych. Dotyczy to również wysokodawkowej szczepionki przeciw grypie Efluelda stosowanej u osób po 65. roku życia. Oznacza to, iż farmaceuci wykonujący szczepienia przeciw grypie, COVID-19, RSV, pneumokokom czy krztuścowi bardzo rzadko spotkają się z koniecznością zachowania odstępów wynikających z obecności szczepionek żywych.
Jak prawidłowo wykonać koadministrację?
Każda szczepionka powinna zostać przygotowana w oddzielnej strzykawce. Niedopuszczalne jest mieszanie preparatów w jednej strzykawce, chyba iż producent wyraźnie przewidział takie rozwiązanie w Charakterystyce Produktu Leczniczego.
Najlepszym rozwiązaniem jest podanie preparatów do przeciwległych mięśni naramiennych. o ile z różnych powodów konieczne jest wykonanie dwóch iniekcji w tej samej kończynie, miejsca wkłucia powinny być oddalone od siebie o około 2,5-3 cm. Dzięki temu łatwiejsza jest późniejsza ocena ewentualnych odczynów miejscowych oraz zmniejsza się ryzyko nakładania się reakcji zapalnych.
Najczęstsze połączenia szczepionek w codziennej praktyce
Najczęściej wykonywaną w tej chwili koadministracją jest jednoczesne szczepienie przeciw grypie i COVID-19. Liczne badania kliniczne wykazały, iż takie postępowanie nie wpływa negatywnie na skuteczność żadnej ze szczepionek i nie zwiększa ryzyka ciężkich działań niepożądanych. Pacjenci mogą częściej zgłaszać ból ramienia lub krótkotrwałe objawy ogólne, jednak mają one łagodny charakter i ustępują samoistnie.
Równie często wykonywane jest jednoczesne szczepienie przeciw grypie i pneumokokom. Takie połączenie jest szczególnie zalecane u osób po 65. roku życia oraz pacjentów z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, sercowo-naczyniowego czy cukrzycą. Dzięki wykonaniu obu szczepień podczas jednej wizyty pacjent szybciej uzyskuje ochronę przed najczęstszymi zakażeniami układu oddechowego, a ryzyko niewykonania jednego ze szczepień znacząco się zmniejsza.
Coraz większego znaczenia nabiera również jednoczesne podawanie szczepionek przeciw grypie i RSV. Wraz z pojawieniem się szczepień przeciw RSV dla osób starszych farmaceuci coraz częściej spotykają się z pytaniami o możliwość wykonania obu szczepień podczas jednej wizyty. Aktualne zalecenia wskazują, iż takie postępowanie jest zasadne i pozwala szybciej zapewnić ochronę przed grypą oraz RSV, które należą do najważniejszych przyczyn ciężkich zakażeń układu oddechowego u osób starszych.
Efluelda i koadministracja
W sezonie szczepień 2026/2027 jednym z najczęściej poruszanych zagadnień będzie możliwość jednoczesnego podawania wysokodawkowej szczepionki przeciw grypie Efluelda z innymi preparatami stosowanymi u osób dorosłych. Dotyczy to przede wszystkim pacjentów po 65. roku życia, którzy jednocześnie kwalifikują się do szczepień przeciw COVID-19, RSV, pneumokokom czy krztuścowi.
Dostępne dane oraz stanowisko ekspertów nie wskazują, aby wysoka zawartość antygenu hemaglutyniny w szczepionce Efluelda stanowiła przeciwwskazanie do jej koadministracji. Wręcz przeciwnie – eksperci podkreślają, iż również w przypadku tej szczepionki należy wykorzystywać każdą wizytę do uzupełnienia wszystkich wskazanych szczepień, o ile nie istnieją indywidualne przeciwwskazania.
– Efluelda i szczepionka przeciw COVID-19: jednoczesne podanie szczepionki przeciw grypie oraz przeciw COVID-19 jest w tej chwili jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów koadministracji. Badania wykazały, iż takie postępowanie nie wpływa istotnie na odpowiedź immunologiczną ani nie zwiększa ryzyka ciężkich działań niepożądanych. Z tego względu eksperci rekomendują wykonywanie obu szczepień podczas jednej wizyty, podając preparaty w różne kończyny. Dla farmaceuty oznacza to możliwość jednoczesnego zabezpieczenia pacjenta przed dwoma najważniejszymi sezonowymi zakażeniami wirusowymi.
– Efluelda i szczepionka przeciw RSV: rosnąca liczba szczepień przeciw RSV powoduje, iż pacjenci coraz częściej pytają o możliwość wykonania obu szczepień podczas jednej wizyty. Dostępne badania oraz stanowisko polskich ekspertów wskazują, iż takie postępowanie jest możliwe. Chociaż część badań wykazała niewielkie różnice w odpowiedzi immunologicznej wobec wybranych antygenów grypy, nie przełożyło się to na pogorszenie skuteczności klinicznej ani bezpieczeństwa szczepień. Dlatego u seniorów, którzy kwalifikują się do obu szczepień, ich jednoczesne wykonanie należy traktować jako rozwiązanie preferowane.
– Efluelda i szczepienia przeciw pneumokokom: Równie często farmaceuci spotykają się z pytaniem o możliwość jednoczesnego wykonania szczepienia przeciw grypie i pneumokokom. Aktualne zalecenia potwierdzają bezpieczeństwo takiego postępowania. Wyjątek nie dotyczy szczepionki przeciw grypie, ale kolejności stosowania poszczególnych szczepionek przeciw pneumokokom. Nie należy jednocześnie podawać szczepionki skoniugowanej (PCV13, PCV15 lub PCV20) oraz polisacharydowej PPSV23 – pomiędzy nimi powinien zostać zachowany odstęp wynoszący co najmniej osiem tygodni, przy czym jako pierwszą należy podać szczepionkę skoniugowaną.
– Efluelda i Tdap: jednoczesne podanie szczepionki przeciw grypie oraz preparatu Tdap (tężec, błonica, krztusiec) jest zgodne z aktualnymi zaleceniami. Ma to szczególne znaczenie u osób starszych, u których szczepienie przeciw krztuścowi stanowi element rutynowej profilaktyki.
– Inne często spotykane połączenia szczepionek: oprócz szczepienia przeciw grypie farmaceuci coraz częściej wykonują również inne kombinacje preparatów. Rekomendacje ekspertów obejmują między innymi jednoczesne podawanie szczepionek przeciw COVID-19 i RSV, COVID-19 i pneumokokom oraz RSV i Tdap. W praktyce oznacza to, iż podczas jednej wizyty można zapewnić pacjentowi ochronę przed kilkoma najważniejszymi zakażeniami układu oddechowego, bez konieczności planowania kolejnych terminów.
Wyjątki od zasady koadministracji
Choć zdecydowaną większość szczepionek można podawać jednocześnie, farmaceuta powinien znać sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności. Najważniejszym wyjątkiem jest wspomniana wcześniej sekwencja szczepień przeciw pneumokokom. Nie należy jednocześnie podawać szczepionek PCV oraz PPSV23. W tym wypadku należy zachować odstęp 8 tygodni i jako pierwszą podać szczepionkę PCV. Podobnie, o ile dwie szczepionki żywe nie zostaną wykonane podczas jednej wizyty, pomiędzy ich podaniem należy zachować odstęp wynoszący co najmniej cztery tygodnie.
Szczególne zalecenia dotyczą również doustnych szczepionek przeciw cholerze i durowi brzusznemu oraz pacjentów z asplenią, u których obowiązują odrębne zasady dotyczące podawania szczepionek przeciw meningokokom i pneumokokom. Są to jednak sytuacje znacznie rzadziej spotykane w codziennej praktyce aptecznego punktu szczepień.
Jak rozmawiać z pacjentem?
Jednym z najczęstszych powodów rezygnacji z koadministracji są obawy pacjentów, iż kilka szczepionek podanych jednocześnie „nadmiernie obciąży układ odpornościowy”. Farmaceuta powinien wyjaśnić, iż współczesne szczepionki zawierają znacznie mniej antygenów niż preparaty stosowane kilkadziesiąt lat temu, a układ immunologiczny każdego dnia kontaktuje się z wielokrotnie większą liczbą antygenów obecnych w środowisku. Jednoczesne podanie kilku szczepionek nie przeciąża odporności, natomiast pozwala szybciej uzyskać ochronę przed wieloma groźnymi chorobami.
Warto również podkreślić aspekt praktyczny. Pacjent, który opuszcza aptekę po wykonaniu wszystkich zalecanych szczepień, jest lepiej zabezpieczony niż osoba, która planuje kolejne wizyty, ale ostatecznie z nich rezygnuje. To właśnie dlatego tak mocno akcentuje się konieczność wykorzystywania każdej okazji do uzupełnienia brakujących szczepień.
Co powinien zapamiętać farmaceuta?
Najważniejszym przesłaniem aktualnych rekomendacji jest zmiana podejścia do planowania szczepień u dorosłych. Koadministracja nie oznacza podania wyłącznie dwóch szczepionek. W przypadku braku przeciwwskazań należy dążyć do wykonania podczas jednej wizyty wszystkich szczepień, których pacjent potrzebuje. Dotyczy to również wysokodawkowej szczepionki przeciw grypie Efluelda, którą można podawać jednocześnie ze szczepionkami przeciw COVID-19, RSV, pneumokokom czy Tdap.
Dla farmaceuty prowadzącego apteczny punkt szczepień oznacza to konieczność każdorazowej oceny historii szczepień pacjenta oraz aktywnego proponowania uzupełnienia brakujących szczepień. W wielu przypadkach jedna dobrze wykorzystana wizyta może zapewnić pacjentowi ochronę przed kilkoma groźnymi chorobami zakaźnymi jednocześnie.
