Czym jest katar ciążowy?
Pojawienie się kataru w trakcie ciąży nie zawsze oznacza rozwijającą się infekcję. Katar ciążowy może mieć charakter przewlekły. Nie posiada cech infekcji, alergii oraz wyraźnej innej przyczyny. Może pojawić się na dowolnym etapie ciąży i mija samoistnie do 2 tygodni po porodzie.
Za jego powstanie najczęściej odpowiadają zmiany hormonalne. Estrogeny, progesteron i łożyskowy hormon wzrostu mogą nasilać obrzęk błony śluzowej nosa, zwiększać wydzielanie śluzu i przekrwienie naczyń. Odróżnienie go od przeziębienia jest ważne, ponieważ katar ciążowy zwykle nie wiąże się z gorączką, bólem gardła, kaszlem, bólem mięśni ani nagłym, krótkotrwałym przebiegiem typowym dla infekcji. Dominuje natomiast utrzymująca się przez wiele tygodni blokada nosa, czasem z wodnistą wydzieliną, kichaniem lub ściekaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
Co bezpiecznie rekomendować na katar pacjentkom w ciąży?
Najbezpieczniejszym i pierwszoplanowym wyborem na katar u kobiety ciężarnej są:
Roztwory soli fizjologicznej
Izotoniczny roztwór chlorku sodu 0,9% (sól fizjologiczna), woda morska oraz roztwory hipertoniczne. Płukanie nosa lub stosowanie sprayu z solą pomaga usuwać wydzielinę, nawilżać śluzówkę i zmniejszać uczucie zatkania, a w badaniach u ciężarnych nie obserwowano działań niepożądanych ani szkodliwego wpływu na płód.
Mechaniczne rozszerzacze nozdrzy
Na rynku farmaceutycznym znajdziemy plastry na nos, które poprawiają przepływ powietrza bez wchłaniania substancji czynnej, oraz inhalacje z samej soli fizjologicznej.
Kromoglikan sodu
W charakterystyce produktu leczniczego CromoHexal znajdziemy informacje, iż substancja nie wywołuje działania teratogennego u ludzi i zwierząt. Dodatkowo podany miejscowo, w postaci aerozolu do nosa przenika do krążenia ogólnego w niewielkim stopniu. Preparaty z kromoglikanem sodu mogą być pomocne w alergicznym nieżycie nosa u kobiet ciężarnych. Niemniej jednak zawsze terapię warto rozpocząć od bezpieczniejszych metod.
Czego nie powinno się rekomendować na katar pacjentkom w ciąży?
W trakcie trwania ciąży nie powinno się rekomendować stosowania następujących substancji:
Pseudoefedryna
Pseudoefedryna jest agonistą receptorów alfa-adrenergicznych i może zwężać naczynia, dlatego w I trymestrze zaleca się jej unikanie. Dane sugerują możliwy, choć niejednoznaczny, związek z wadami wynikającymi z zaburzeń naczyniowych. W dostępnych źródłach pojawia się również ryzyko wrodzonego rozszczepu powłok brzusznych i zarośnięcia jelita cienkiego u dzieci kobiet stosujących pseudoefedrynę w I trymestrze ciąży.
Fenylefryna
Działanie fenylefryny na katar opiera się w głównej mierze na obkurczaniu naczyń krwionośnych. W związku z tym substancja może powodować zwężenie naczyń krwionośnych w ścianie macicy i doprowadzić do niedotlenienia płodu.
Miejscowe sympatykomimetyki
Ksylo- i oksymetazolina to najczęściej występujące substancje w grupie miejscowych sympatykomimetyków. Są to preparaty, które zgodnie z dzisiejszą wiedzą mogą być podawane kobietom w ciąży, ale jedynie w bardzo krótkim okresie oraz po rozważeniu stosunku korzyści do potencjalnych strat. Przedłużone stosowanie substancji z powyższej grupy poza oczywistymi skutkami ubocznymi takimi jak uzależnienie, mogą powodować zmniejszenie przepływu krwi w obrębie łożyska.
Wieloskładnikowe preparaty na przeziębienie
Każde podanie leku kobiecie w ciąży niesie za sobą określone ryzyko. Rozważając wybór preparatu na katar, nie powinno się brać pod uwagę wieloskładnikowych preparatów, ponieważ podanie takich składników jak paracetamol (obecny w większości preparatów), mimo iż nie stanowi zagrożenia dla płodu, nie załagodzi samej dolegliwości. Zatem stosowanie dodatkowych substancji zwłaszcza w okresie ciąży nie znajduje sensu.
O czym pamiętać podczas wywiadu?
Podstawą każdej rekomendacji w aptece jest odpowiednio przeprowadzony wywiad. Pacjentki w ciąży wymagają od nas szczególnej opieki. Podczas rozmowy musimy upewnić się, czy objawy wskazują na infekcję, lub inny stan wymagający pogłębienia diagnostyki.
Pytania, które warto zadać:
- Od kiedy trwa katar i czy objawy nasilają się?
- Czy występuje gorączka, kaszel, ból gardła, ból mięśni lub ogólne rozbicie?
- Czy wydzielina jest wodnista, gęsta, żółta, zielona lub z krwią?
- Czy pojawia się ból zatok, twarzy, ucha albo uczucie ucisku?
- Czy kobieta ma alergię, astmę lub przewlekły nieżyt nosa?
- Na którym tygodniu ciąży jest pacjentka i czy ciąża przebiega prawidłowo?
- Jakie leki, suplementy i preparaty ziołowe przyjmuje obecnie?
- Czy stosowała krople obkurczające, jak długo i w jakiej dawce?
- Czy katar znacząco utrudnia sen, oddychanie lub codzienne funkcjonowanie?
Kiedy skierować pacjentkę do lekarza?
Jeśli pojawia się wysoka gorączka, ropna wydzielina, silny ból twarzy lub zatok, duszność albo objawy gwałtownie narastają, należy skonsultować się z lekarzem, ponieważ może to wskazywać na infekcję lub zapalenie zatok, a nie na sam katar ciążowy.
Jak zapobiegać przeziębieniu w ciąży?
Najskuteczniejszą strategią dla kobiet ciężarnych jest połączenie zdrowej, zróżnicowanej diety, odpowiedniego snu i aktywności, higieny rąk oraz unikania kontaktu z osobami chorymi. Szczepienie przeciw grypie jest zalecane kobietom w każdym trymestrze ciąży, ponieważ zmniejsza ryzyko grypy i ciężkich powikłań zarówno u ciężarnej, jak i u dziecka w pierwszych miesiącach życia.
Warto zadbać o dietę bogatą w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty, rośliny strączkowe, ryby, jaja, nabiał lub alternatywy wzbogacane oraz zdrowe tłuszcze. najważniejsze są białko, żelazo, cynk, selen, jod, kwas foliowy, witaminy z grupy B, witamina C i witamina D.
Warto podkreślać w rozmowie z pacjentkami, iż w ciąży suplementację należy dopasować do wyników badań i zaleceń lekarza, a nie stosować „na własną rękę” wysokich dawek. Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna, sen oraz ograniczenie stresu również wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego.
Autor: mgr farm. Martyna Jakimko
Źródła:
- Ellegård EK. Clinical and pathogenetic characteristics of pregnancy rhinitis. Clin Rev Allergy Immunol. 2004. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15208461/pubmed.ncbi.nlm.nih
- Charakterystyka Produktu Leczniczego, CromoHexal.
- Wydawnictwo Farmaceutyczne, Leki i ciąża. Wydanie I (2020); 301-305
- Garavello W, et al. Nasal lavage in pregnant women with seasonal allergic rhinitis: a randomized study. Int Arch Allergy Immunol. 2010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19752567/pubmed.ncbi.nlm.nih
- Examining the Evidence on Topical Nasal Decongestants. 2026. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40580050/
- Wallace DV, et al. Rhinitis 2020: A practice parameter update. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32707227/
- Summary of the National Advisory Committee on Immunization (NACI) statement: influenza vaccination during pregnancy. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38716409/
